- Lalremliana Pachuau
Tun hnai Matric result a chhuah rual chiah khân, zirlai naupang pawisawi lo leh duhawm tak tak, taimak chhuah kawnga mite aia nep bik hauh lo tur thenkhatte chu, Kothari Commission thurawn anga High School zirna kalpui a nih miau avangin an pass zo lo emaw, an compartment phah a nih hi. High School-ah chhiarkawp (maths) hi Compulsory Subj a nih miau avangin, subj danga mark sang tak tak hmu, chhiarkawp thiam si loh avanga pass zo lo emaw compartment ta zirlai naupang kum tin, a za tel kan nei ta ziah mai a nih hi.
Chutiang bawkin zirlai naupang zingah Science leh chhiarkawp thiam êm êm, mahse Social Science leh History etc subj lam tui hlawl lo leh thiam tha hlei thei lo zirlai naupang pawh, SS subj avangin a pass zo lo emaw a compartment phah hlauh thei bawk. High School thlenga subj zawng zawng zirlai naupangte’n an zir hi, tun hma lam hun ngaihtuah chuan a ngaiin a tul hliah hliah a ni thei e. Mahse, hma lam panna chuan danglamna a rawn paipawn tel tlat a. Hma lam pannaah kalphung ngai reng pawh hnawmhnawk satliahah a chang thei tlat a nih hi.
Higher Secondary atanga zirlai naupangte’n an tuina subj an thlang nalh thei hi, tun hma, hman ni deuh lâwk thleng kha chuan a la thain a aia tha zirna kalphung neih a tul hauh lo pawh a ni thei e. Mahse, khawl thluak nei awpna hnuaia zirlai naupang thanlen chak dan, an thluak sawizawia a awm dan, an tui zawng an hriat hma tawhzia, an chem kalna an hriat zung zung tawh dante hi, ngun tak leh uluk taka kan thlithlai a va hun ta êm! He an nungchanga danglamna lo thleng mêk azir zela zirna huangah pawh kalphung thar kan duan chhuah thiam a tul ta hle mai.
Tunlai chhanah exam pass dan azira zirlai naupang thiam leh thiam loh teh chhuah tumna kalphung hi, ram changkang apiangah an thlauhthla deuh zel tawh a. Kan ramah erawh a vawng tam thei apiang lehkha thiamah kan la chhuah mêk thung! Sikul tha tehfung kan hman dante hi thiah a va hun tawh tak êm! Education tum bulpui, zirlai naupangte mi hmantlâka chhuah tih lam hawi ai chuan, Subj tina mark sang tak hmuh kha zirnain a tum ber a han ni ta hlauh mai a nih zawk hi!
Matric Exam-a subj zawng zawng deuh thawa Distinction mark hmuhte hi a ropui viau nangin, a hmantlâkna erawh a tam viau chuang lo. Miin a tuina subj bikah mi hmantlâk ni tura thiamna a zir chhuah aia hlu leh pawimawh a awm lo tih zirlai naupangte hian an hriat chian a hun takzet a ni. Thiamna lama zirna vawrtawp han tawng pha Dr Krista Roluahpuia chuan, “Zirna hian a tum ber chu mi puitling, mi hmantlâk ni tura buatsaih hi a ni. Chuti ang ni thei tura inbuatsaihnaah chuan darkar 3 chhûnga inteh hi a misleading khawp mai! Mizoramah phei chuan a vawng tam tam tih thatna a ni. I man thiam em?” tiin, tuna kan zirna kalphung a duhkhawp lohzia a aupui mêk a nih hi.
Thu leh hla (Literature) lama tui mi la ni tur te, Administrator tha tak la ni tur te, infiamna lam hawia ke la pen tur te, histawri lam la buaipui tur te, politician la ni tur te etc tân hian High School-a Maths Subj bika pass that hluah a ngaihna reng reng a awm hran lo. Maths a thiam loh avang zawka zirna a bei nawn leh tur, chu miin a rilru a khawih pawisak dan tur zawka hi ngaihtuah ngai êm êm a ni ta a nih hi. Chuvang tak chuan, High School chinah zirlai naupangte hi duh thlang thei tura kan siam a hun ta hle mai. Chutianga zirna kan kalpui thei a nih ngat chuan, zirlainaupang tha tak tak kan neih phah ngei a rinawm zawk a nih hi.
Zirna hi Science, Arts leh Commerce huangah then an nih ang hian, HS chinah Subj Combination siam fel a hun ve ta hle. Additional/ Optional Subj anga Arts lama kal turte tân Science leh Maths Subj-te hi dah nachâng hre tawh ila. Chutiang bawkin Science leh Maths lama tui zirlai naupangte tân Arts Subj har an tihte pawh dah ve theih an ni bawk ang. Hetianga H/S zirna kan kalpui a nih chuan, tul lo taka rilru natna ang te, tul lo puia fail angte pawh a bo thei ngei ang. Zirlai naupang pawhin rilru hahna nei miah lovin, a subj tui zawng tak kha taima takin a zir theih phah ngei bawk ang. Tun dinhmunah rih chuan a tuina subj bikah a ngaihtuahna leh lehkhazir a tuina zawng zawng luangliam thin mah se, Maths leh Sc bikah a dinhmun hniam tlatna chuan nasa takin ngaihtuahna leh nungchang thlengin a pawt hniam thin lawi si a nih hi.
A tawp berah chuan hei hi i ngaihtuah tlâng teh ang u. Tuna kan zirna kalphung hi chu a vawng tam tam, note vawn kawnga a rilru chak chakte lehkha thiama an chhuahna a ni a. UPSC leh Civil Service Exam lamah erawh vawn sen loh khawpa tam subj hriat a ngaih si avangin, lehkha thiam tia kan chhalte hian engti kawng mahin heng Exam-te hi an paltlang thei lo a nih ber hi. Ram changkanga zirna kalphung thaah chuan zirlai naupangte’n an lehkhazir an hre thiam hmasa phawt a. Chu an hriat thiamte chu mahni ngeiin an ziak chhuak par par tawh mai a. An vawn sen loh kha an hriat thiam tak achinah awlsam takin exam an chhang thei ta mai thin a nih zawk hi.
Tin, exam hmanga zirlai naupang thiam leh thiam loh teh chhuahna kan la kalpui chhûng hi chuan, mi hmantlâka zirlai naupang chhuah kan nei tam thei ngai dâwn lova nih hi. Dr Krista Roluahpuia vekin, “Exam hi bo tawh se ka ti ngawt mai! University-a ka luh hian class ka lak hmasa bera thu hma ka neihnaa ka thu sawi tel thin chu ‘I dont believe in Exams’ tih hi a ni. Naupang hian an hre thiam lo fo. Ka thu chu nise Assignment leh Project ang chi chauh hian naupang hi ka Grade thin ang. Kan zir tam zawk hi chu kan theihnghilh leh vek a, kan mamawh hunah kan revise leh thin mai a ni” a tih hi, kan zirna kalphung innghah nân a rintlâk ngei ang le.