- F. Vanlalrochana

Khawvel inher zelah hian, ngaih dan chi thar a chhuak nasa em em mai a. Thil a thleng chak a. Mihring thiamna leh theihna a sang tial tial a. Engkim mai hi, zawhna kan inzawt ta a. Rene Descartes-a ten, ‘Kan lo hriat sa zawng zawng rinhlelh/ chhutnawn/zawhnawn veka, chuta tanga thutlukna thar siam,’ an sawi ang deuh kha kan zawm a ni ber mai awm e. Kristianna hian a bikin beih a tawk nasa zual a. Bible chungchangah zawhna tam tak a awm ta a. Bible a la rin tlak a, a la belh bul tlakzia, Kristian Apologetics lehkhabu tha tak mai ‘Belh bul tlak Bible’ tih chungchang vawiin chu kan sawi dawn a ni.
A ziaktupa hi Serampore-ah pathian thu zirtirtu, Mizoram presbyterian kohhran hnuaia pastor a ni nain, K. Laltlankima tih zawngin a inziak!Amah hming chiah a buah hian hmuh tur a awm. Tlar tur nei lo a ni lo.
Bible ber kan rin loh a, a rin tlak lohna kan zawn chuan, kan kristian nun hian awmzia a nei tak tak dawn lo. Ban khur lai loa insa ang chauh kan ni dawn a. Baibul hi belh tlak a nihzia ngaihnawm takin he lehkhabuah hian kan hmu a ni.
Thu hlawm lian deuh deuh pathumah a ziaktu hian a then a, chumi chu a sawi zau leh hlawm a ni. A chhunga thu awmte chauh pawh hi han chhiar ila, a chhung thu zu luhchilh a chakawm em em a ni.
I. Bible Puah khawm anih dan: Canon Awmzia, Canon Neih |ul Tihna, Bible-a Telh Tûr Leh Telh Loh Tûr Zawnna Tehfung- Pathian Zâwlneite Emaw Apostol-Te Emaw Ziak A Ni Em?, Ringtu Hmasaten an Pawm Em?, Pathian Hnathawhin A Nemnghet Em?, An Thuchah Kenin Pathian Chungchâng Dik Takin A Sawi Em?, Pathian Thiltihtheihna Nên A Thawk Em?, Pathian Miten An Pawm Tlâng Em? Kohhran Inkhâwmpui Rorêlin engtin nge a tih? Tih ang chite kan hmu a.
II. Bible Thuneihna: Bible Thuneihna Awmzia, Bible Thuneihna Sawi Thar A Ngai, Thuneitu Hnuaia Kûn Sa Reng Kan Ni , Bible-in Thû A Neih Chhan Langsâr Zualte
a) Pathian Nihna Leh Zia Min Hrilhtu
b) Bible Sawi Chu Pathian Sawi
c) Bible-in Pathian Thû A Ni Tih A Inchhâl
d) Ziak Ngei Hi Thuneitu A Ni
e) Isua Kristaa Pathian Inpuanna A Ni
f) A Ziaktu Leh A Chhiartute-ah Thlarau Thianghlimin Hna A Thawk
g) Higher Criticism
h) Autopistos
Bible thuneihna chungchanga Augustine-a, John Calvin-a, Francis Pieper-a te kamchhuak a chai tel bawk.
III. Bible Pathian Thawk Khum
Thâwk Khum Awmzia, Theory Hrang Hrangte
a) Neo-Orthodox-ho Pawm Dân
b) Chhûra Ûmpui Mu Hriatna (Intuition Theory)
c) Pathian Sawi An Ziak Chhuak (Dictation Theory) d) Bible Ziaktute Tihvârin An Awm (Illumination Theory)
e) Chin Tâwk Neia Pui (Partial or Limited Theory) f) Pathianin A Thu Hlâwmpui A Pe (Dynamic Theory)
g) A Vaiin Pathian Âwka Chhuak A Ni (Verbal Plenary Inspiration Theory)
iv) Thâwk Khum A Ni Kan Tih Chhan: A Chhûng Thuin a Nemnghet, Bible-a Isua Inpuanna atangin, Zâwlneite Thupuan, Bible Inpumkhatna, Fîmkhurna Tûrte
IV. Chhun Han Tin Dik: Chhun Han Tin Dik Tih Awmzia
i) Chhun Han Thurin Chungchanga Inhnialna Intan Dan
iv) Chhun Han Dik Pawm Dan Hrang Hrangte a) A dik famkim (Absolute Inerrancy), A pumin a dik (Full Inerrancy), Huap chin neia dik (Limited Inerrancy), Ziah chhana dik (Inerrancy of Purpose), Hmehbel inpuanna (Accommodated Revelation Theory)
f) Chhui Leh Chuan A Ngai Lo
g) Sawtna A Nei Lo
v) Bible-in Chhun Han Tin Dik A Zirtîr Dân
vi) Chhun Han Tin Dik Leh Bible Zirna
vii) Chhun Han Tin Dik Thurin Hnialna
a) Engkim Hria Nih A Ngai
b) Ziah Hmasak Ber Zêl Chauh Tihsual Awm Thei Lo
c) Ziak Inmil Lo A Tam
d) Kohhran Hmasa Leh Kohhran Siamthat Hna Thawktute
ix e) Bible-in A Ziak Lo
viii) Sawifiahna Thenkhat
a) Engkim Hria Nih A Ngai Lo
b) Ziah Hmasak Ber Zêl Chauh Tihsual Awm Thei lo
c) Ziak Inmil Lo a Tam
d) Kohhran Hmasa leh Kohhran Siam that Hna Thawktute
e) Bible-in A Ziak Lo
Bible chungchanga theory hrang hrangte rawn tarlangin a chhui a, a chai a, a ngaihnawm hle. Mahnia lo sawi zau vak ai chuan, amah ngeiin a bu chhung thua a ziah hi kan la chhuak ange,
“Mizote zînga finna leh thiamna lo sâng zêl kârah hian “Bible dinhmun hi a chêp ta deuh em aw,” a tih theih lek lekin ka hria. A lo chêp ve ta deuh a nih pawhin a mak lo; khawthlang rama mite hniaka kal ve zêl ngang hi kan ni a, hemi kawngah pawh hian an hniakah kan zui ve leh zêl a tih theih ang. Anni pawhin finna leh thiamna lama harhtharna an chan khân Bible duh khawp lohna a hring chhuak a, rawn bitum nghâl chat pâwl an awm ta rêng a nih kha. Tûn anga kan kal chhoh zêl chuan Bible rawn bitum chat pâwl kan chhuak ve thuai ang. Kan awm tawh reng pawh a ni thei.
Bible chungchânga kan harsatna leh zawhna tam tak hi chu a chhiar dân tûra kan chhiar loh vâng a ni. Bible hi ‘subject’ dang nên kan khaikhin a, chu chuan harsatna min siam a ni. Bible hi science emaw history emaw xviii geography emaw zirna tûra ziah a ni lo tih hi kan hriat a ngai. Bible-ah hian hetiang lam hawi thu tam tak a chuang tih erawh phat rual a ni lo. Chutih rual chuan helam hi Bible-in a thlûr bing leh ziah chhan a nih loh avângin kan dang hnâwn zo tûr khawp a awm lo a nih pawhin dem viau tûr a ni lo. George Robertson-a chuan, “Pathianin Isua Krista hmanga chhanchhuahna hna a thawh tûr thutiam ziaka vawnna bu a ni” tiin Bible chhûng thû a khaikhâwm a. Hei hian Bible hawi lam leh eng rilru pua chhiar tûr nge tih a hril thui khawp mai.
Bible hian kan hriat duh tinrêng min hlui vek lo. Chutiang kan hriat theihna tûr chuan Pathianin rilru leh ngaihtuahna tha min pe thung. Bible erawh hi chu Pathian hnên atanga kan thilpêk dawn, thlarau lam thatna leh takna keimahnia kan hai chhuah theih loh tûr min puanchhuahsaktu a ni. Kan nungchang leh khawsa zia leh rilru put hmang khalh ngîlna tûr leh kaihhruaina tûra bûk lung khaitu leh thuneihna chelhtu a ni bawk. Bible hi school leh college zirlaibu leh encyclopedia nêna ngaihpawlh chi a ni lo. Bible hian chutiang chuan a inchhâl lo.”
“Bible kan chhiar chuan a thuchah hi kan en tûr leh tehna tûr ber chu a ni. A thuchah chu eng nge? “Isua Krista tlanna hnathawh zâra Pathian leh thilsiamte inlaichînna tundin thar leh” hi a ni. Bible hian Pathianin kan tâna ruahmanna a siam te, khawvêl tlûkchhiat dân te leh a fapa Isua Krista hmanga siamthar a lo nih leh theihna tûr thû te a puangzâr a. Bible thuchah laimu hi kan ngaihtuah zui tûr leh ka chhui zui tûr ber a ni zâwk. Hetah hian Bible ziah a nih chhan leh kan thlarau tâna sâwtpui tûr thil zawng zawng chu a inphûm vek zâwk a ni.”
Chhun han thurin inhnialna chungchanga a ziaktu khaikhawmna hi a pawimawh khawp mai
“Chhun han tin dik thurin hi kan hnawl a nih chuan Kristian sakhaw tan chauh ni lo, Chanchin |ha tan tak pawh hian a hrisel lo vang. Kan rin bera a rinduap emaw keinin dik famkim lo va kan ngaih chuan John F. MacArthur-a sawi ang deuhin Pathian thu sawtpuitu nih kan beisei thei lo vang”
“Thlarauva kan inchawmna chu “Pathian kaa thu tin chhuak” hmangin a ni a. He thu, Pathian ka atanga lo chhuak hi Pathian thawk khum kan tih ngei mai kha a ni a, a daw lo va, a dikhlel lo bawk; Pathian chu dikna Pathian a nih avangin. Mihringin an ziah a nih avangin mihring lehkhabu ziah dangte ang bawka dikhlel lai awm tura ngaih tur a ni lo. Bible hi mihring ziah a ni ngawt lo, Pathian atanga thu chhuak (Word of God) a ni. Chuvang chuan Bible hi mihring ziah ni mah se chhun han tin hi a dik a ni.”
A bu chhung thu a chai tak tak ho, a sawi zauna te, a ngaihnawm tur lai, bengvarthlak tur lai ka la chuak lo zawk a. A bu hi a tha a, a ngaihnawm a, a bengvarthlak a, kan thlarau nun thlenga kan sawt pui theih tur hawi zawngin a ziaktu hian a ziak a ni tih erawh a hriat theih ang.
A ziaktu hian, fel fai takin Bible chungchanga ngaih dan hrang hrangte fel taka rawn ziak chhuakin, min khalhtumna lamah min hruai ta chauh thin a. Hei hi a chhinchhiah tlak hlein ka hria. Mi tam tak chuan, a tir atangin an ngaih dan ang ni lo te an sawt nghal pung pung thin a. Chutiang chu a ni ve lo.
Lei tlak Lehkhabu a ni e.