- HC Vanlalruata
Mizo pakhat, Amsterdam khawpui a a awm lai a Covid-19 hri a kai tih Kum 2020 March ni 24-a hriat a nih aţanga nikum chhung thlenga kan sorkarin he hri a buaipui dan ngaihtuah chuan tuna a tihdan hi lei leh văn ang a ni a. Kum 2 chhung zet kan inzir fin theih loh avanga kan chăn leh hatsatna min thlen nasatzia hi chhut chian ngam pawh a ni lo. Mi ram leh India ram state dangte an inthlahdul viau tawh pawhin keini chu rei tak chhung kan la inkharkhipin kan la inkhuahkirh bur bur mai a nih kha.
A tirah kha chuan hri thar leng a nih avangin mithiamte pawhin an la hre chiang lova. Tunhma a hripui leng dangte do dan ang bawkin a inzawmna (chain) kha chhutchah chuan mihringin an inkai zawm lovang a, a reh mai turah an ngai kha a ni a. Chutiang chuan ni engemawzat kan inkhungin, sorkar thupekin kan inkharkhip a. March thla a kan inkharkhip ţan aţanga May thla thleng khan Mizoramah hrileng a awm reng reng lo tih a chiang a. May thla tawpah phailama tangkhang an lo haw hum hum a, anni khan an rawn pulŭt ta chiah a ni. Hemi hma zawng kha chuan hri leng hauh si lovin kan inhrem a, hnathawk thei lovin kan insiam a ni ber.
Phailama Mizo tangkhangte an lo haw hlim khan thil kan tifuh lo leh a. Rapid Antibody Test hmangin lo endik an ni a. Kha endikna a ‘reactive’ te chauh kha laboratory-ah endik an ni a, hri an kai lo tih hmuhchhuah zel a ni a. Kan RT-PCR khâwl pawh kan ringhlel rum rum hman a nih kha. Kolasib CMO-in ‘non-reactive’ ho sample endik tura a thawn zinga 12-in an vei rual tak ţhawtah khan kan sorkar mithiamte pawh an harh ta chauh.
Kan ţhianpa doctor pakhatin “‘Reactive’ ho kha chu an taksa a natna dotu-in hrik (virus) kha a tihlum tawh ang, non-reactive ho kha a ni endik ţul zawk,” a tih kha ka hre reng a. Mahse, chulama ngaihdan nei sorkar lam mi an awm si lo. Kan ralkhélin kan hlauhlawp a, thutlũkna dik kan siam thei lo a ni ber mai. Khauh eltianga mipui khuahkhirh châk kha kan intodelh ta êm êm chho bawk. Inhrek na tak kan ni.
Ka la hriat reng chu nikuma hri leng thawh hnihna thlen chhoh lai khan insa a kan chhawrte pawh chawhma-ah tualchhung thuneitu a ruatte’n laklawh takin an hawtir a. An tihchhan chu kan mistiri kha veng dang aţanga lokal a nih vang mai a ni. Kan bulah a hma hapta khat zet hna a thawk laklawh tawh a, kai tur kan nih chuan hri kan kai tawh dawn hrim hrim a, a hnathawh laklawh lai a hawtir a nih khan awmzia a awm tawh lo. Mahse, an thŭ zawk miau si a, kan cement leh balu chawh laklawh lai pawh awmze neiin kan hmang thei ta lo.
Khati hrim hrim a kan han inhrual mai kha chu a taka tuartu tân chuan râpthlăk tak mai a ni a. Min hrũt pawp pawp mai si a, nitin inhlawh chawpa eizawng leh mipui nitin mamawh zuara eizawnna lian tham lo tak hmanga ei hmu hrâm hrâmte an chhuanchham lo leh chaw nghei a thi kan awm loh chhan kha chu kan Mizo khawtlang nuna inţanpuitawn liam liam kan nihna vang liau liau a ni a. Min khuahkhirhtute ni lovin an chinchâng hrechiangtute inpêkna vang a ni mah zawk.
A tír tê aţanga kan insawiţhaih nasa lutuk kha kan bul ţan dan fuh lo ber chu a ni a. Mizoram pum huap pawha thu ziak thiam leh mipui ngaihsan rawn, an thu leh hla an ngaihchan ţhup mi ţhenkhat khân sorkar an thunun thui hle mai a. Khatih hun lai ngat kha chuan he kan hri la hmelhriat loh Coronavirus/Covid-19 sawi hlauhawm thiam thiam kha mifing leh thil hria an ni ta hawt mai a. A hlauhawm nêp deuh zawnga ziah chîngte chuan mimăwl leh thil thlir thui lo nih kan hlawh nasa hle a nih kha.
Kan inkhuahkhirh a kan inkharkhip nat em avangin hna kan thawk thei lo rei ta em em mai a. A tuar na bertu nitina ei zawng chawpte mai ni lovin GST petu sumdawng liante pawhin a rei a rei mangkhen mai an dawr an khar ta a. Chumi-in a thlen chu sorkarin chhiah a hmuh tlém tâk kha a ni. Sorkara GST chhŭnglŭttute’n an thil zawrh an hralh theih loh tak avangin State GST chu state sorkarin a dawng tam thei ta lo a nih kha. Sorkar laipui aţanga sum hmuh tur beisei ang hmu pha bawk si lovin kan state sorkar pawhin nasa takin a pachhiat phah a ni.
State danga chengte’n an palzam mai mai tawh laiin rei tak mai kha kan la inkhuahkhirh zui a. Chu chuan kan nitin eizawnna leh chet velna kawngah harsatna min siam a, a hmalama kan sawi tak ang khan mipui aiawha sorkara chhiah chhungluttute’n thil an hralh tlém avangin sorkar sumbawmin a tuar a nih kha. Inkharkhip tura sorkar thurawn pe ve fotute lah chu hrileng lam zirmite leh mithiamte ni lovin kohhran leh tlawmngai pawl hruaitute lam an ni ta dah a. Kan buai bik khawp mai.
A châng chuan sorkar hotu ţhenkhatin min sawiţhaih a, hlauhlawpa mipui min siam khan hlăwkna têl an awm ta mai em ni tih palh awl a ni a. Tunah pawh hian RT-PCR laboratory pahnih (ZMC leh Lunglei) leh hemi tluka rintlâk a ngaih TrueNAT lama sample endik a awm ta lo tluk a ni a. Rapid Antigen Test hmang deuh veka hri kai leh kai lo endik a ni tawh a. RAgT ‘test kit’ tam tham tak man to fe a an lei khawl ţeuh vang a ni thei mai ang em tih hi zawhna awm thei tak a ni. RAgT a endik hian hri kai lo anga a hmuh, lo kai si (false negative) a tam thei tih mithiamte’n an sawi fo bawk si a.
A chhan chu doctor pakhat leh damdawi zuar pakhatin min hrilh dan chuan GST tiam vek a Rs 75/- vel a nih laiin sorkarin a leina hi (test kit pakhat) Rs 100/- chuang (a let deuhthaw) a ni tlat mai. A nihna diktak hi endik emaw, sorkarin a sawifiah emaw a ngai a ni. Mi manganna sum siamna atana hmang a, an mangan theihna tura sawiţhaih kan ang dawn dawn a lawm maw le! Hrileng reh hlau viaute hi kan lo awm palh reu reu ang tih pawh a hlauhawm hlel love.
Engpawh ni sela kan sorkarin a hlauhlawp leh intihţhaih vak vak zawng ni lova, fimkhur tura inzirtirna lam hawi a thil a kalpui ta hi a lawmawm a. Chutih rual chuan mipui pawhin khuahkhirh leh kharkhip ngai lo tura Covid Appropriate Behaviour (CAB) zawm ţhat hi kan mawhphurhna ţheuh a ni tih kan hriat a ngai zui zel a nih hi. Kan eizawnna ţheuh kalpui thei hauh lova inkhapbeh a inkharkhip tawh lovin nunphung pangngai anga kal a, hri lengin min chenchilh tih hre chunga mitinin mawhphurhna nei a kan hna ţheuh kan thawh a hun ta.
Sorkar hian kum 2 chuang chhung hian thil a zir chhuak tawh turah ngai ila. Mimal eizawnna tichhia leh rapbet zawng, a hlawk lo thei ang bera khua leh tuite hrual hi a ti tawhlo turah i ngai phawt teh ang. Kum 2 chuang zet hna thawk hlei thei lova awm tawh kan nih hlawm avangin kan chhungkua ţheuh leh kan state ei leh bar/sum leh pai dinhmun tiţha chhova ngai awh leh tur chuan mitinin theihtâwp kan chhuah leh zual a ngai a. Chumi lam hawi zawng chuan theihtawpin ţan i la thar ang u hmiang.
Chutih rual chuan ţul lem lova mipui punkhawm hi pumpelh hrâm hrâm tum i la. Mitinin midang bula awm chuan hmuihmai tuam ţha ila, a theih chin chinah midang hnimhnai lo bawk ila. Chu chu kan invenna phaw a ni ang. Hri kai hlauh vang ngawr ngawr pawh ni lovin, hri kan kai palh pawha midang kan kaichhawn lohna tur chu kam fîmkhur ţheuh hi a ni.