- Haukhuma Hauzel
Tun atanga ni reilo teah kum 2022 chu a lo ral mai dawn. Tun kum chhunga Mizoram thil thleng pawimawh tak pakhat leh mipui ngaihven hlawh ber tih theih chu Burma atanga dan lo a kuhva ro tawlh luh leh, Mizo mi tam tak, a bikin kut hnathawktute tana harsatna nasa tak leh tawrhna a thlen hi a ni ngei ang.
He hunpui lo thlen lai leh kumthar kan hman leh turah pawh he thil duhawm lo tak hi ngaia neih a, kan theihnghilh a, Sorkar lam thuneitute pawhin “remchanna” la a, he thil thleng duhawm lo tak hi an phumbo loh nan han tarlan leh hi a tul takzet a, kan theihna hmun apiangah siamthat hna thawk turin rilru i siam thar leh ang u.
Tunkum bul lam atangin he kuhva tawlhruk hian kan ramchhung media hrang hrang hmun a luah tam hle. Hachhek Bial Kuhva Chingtu Pawl (HBKCP) leh Jampui Mizo Convention (JMC) Tripura te chuan November 16, 2022 khan total bandh an huaihawt a, an resolution-ah chuan “Mizoram Sorkar hian kuhva chingtute harsatna min siamtu, kuhva smuggling-a inhnamhnawih zawng zawng te Central Home Ministry thu angin man chhuak vek sela, dan phal loh kuhva la awm zawng zawng tiral vek turin Mizoram Sorkar kan ngen” an ti.
Heta Hachhek bial kuthnathawktute thusawi pawimawh tak, “Central Home Ministry thu anga dan loa he smuggling-a inhnamhnawih zawng zawng te man chhuak turin Mizoram Sorkar kan ngen” tih hi a nih dan, a awmzia dik tak chu Zoram mipui tam zawk chuan kan hre tawh niin a lang a, amarawhchu a chian lehzual nan a bulthut deuha han zirchian leh pawh a tul awm e. He kuhva tawlhruk thu a lo hluar tirh khan, keipawhin article pakhat “Tunlai thil awmzia” tih ka ziak ve a, Mizoram media hrang hrangah tarlan a ni. He article-ah hian tuna kan ram kuhva chingtute harsatna lo intan dan nia lang, source hrang hrang atanga lak khawm te chu tarlan a ni. October 2019 lai vel khan India chhim lam Karnataka State Arecanut Marketing Federation (KSAMF) chuan Central Home Ministry-ah “representation” thehlutin, foreign ram Burma, Indonesia, Thailand atangin Mizoram leh Manipur-ah dan lova kuhva tawlhruk a ni.
Directorate of Revenue Intelligence (DRI) te pawhin hetianga sumdawngte an man thin a, anni hi “international smuggling network,” Singapore, Thailand, Myanmar leh NE States (Mizoram leh Manipur) mi intelkhawm an ni a, India ramah kuhva ton 50,000, Rs. vbc 3000 chuang man lakluh thin a ni, an ti! Hei hian an state kuthnathawktute sumhmuhna leh an “economy” pawh nasa takin a nghawng a ni. Hei vang ni ngei tura ngaih theihin, November 13,2019 daih tawh khan Home Ministry chuan Mizoram leh Manipur Chief Secretary te chu Myanmar kal tlanga kuhva tawlhruk titawp tura hma la nghal turin hriattir an ni. Mizoram C.S pawhin he thu bawhzui hian December 2, 2019 khan DC/DM tin te leh S.P te chu hma la turin a hriattir a ni. Champhai DC/DM chuan khapna order a tichhuak nghal a, he khapna order ang tho hi January 12.2021-ah pawh chhuah leh a ni. Heng prohibitory orders te hi a kengkawhtu (enforcement) tur chu local police an ni a, a order khan thlawp a hlawh lo hle!
January 13, 2022 zana Zonet a sawihonaah khan Pu Muanpuia Punte khan hei hi ngai pawimawhin, “DC/DM in Sec. 144 Cr. P.C Order a chhuah chuan police ten an kengkawh tur a ni a, kenkawh a ni lo a, hetianga dan palzuttu District S.P kha insawifiah (explanation) tur pawha koh a ni lo” tiin vawi hnih lai a sawi chhuak a, kha program a Sorkar aiawh Minister khan tawngkam khat paw’n a chhang lo! Sorkarin hetiang ngaihdan a neih vang te nge ni, kan State police hotulian pakhat pawhin khatih lai khan “hei hi chu border trade a ni a, State police hmalakna tur a ni lo” tia a thusawi social mediaah a darh nasa hle! Hemi chungchang hi chiang taka sawi ngai, kan pi leh pute hun lai atanga “a ruh lang rawtin” tih anga tarlan a ngai a ni. Burma atanga kuhva ro lo lut hi India Constitution-ah emaw Central Rules of Business ah emaw “border trade” tih emaw “international business” tih niin Central subject pawh lo ni se, a subject neitu Centre Sorkar berin Mizoram Sorkar hnenah, “kan subject, kan ‘power’ kha in kutah kan hlan a, kuhva leh a ken tel dang, drugs, arms, etc. zawng zawng hi in kutah kan dah a, a tul angin ‘action’ lo la rawh u” an tih tawh hnu a, “hei hi Centre subject a ni a, mawhphurhna kan nei lo, kan police te tihtur a ni lo,” lo tih tal hi chu engti kawng pawhin a dik thei lo a, fingvervek taka mahni hamthatna tur, “hauhsak thut duhna” atanga lo piang chhuak a ang ber mai! Hetih lai hian Assam thuneitute chuan kuhva dan lo a phur te chu an man hmiah hmiah mai a, kan ram kuthnathawktute kuhva tharchhuah pawh a kaltlang thei lo a, hei hi he harsatna leh miretheite tawrhna KAIKUANG chu a lo ni ta a nih hi!
Thil awmzia hi han bih ngun deuh chuan a mak tulh tulh mai! Tunhnai deuh khan Mizoram mipui aizawh tura thlan Rajya Sabha M.P chu “Kuhva ro tawlhruk hi Central Sorkar mi leh sa, Assam Riffles leh Customs te inthlahdah vang a ni” tiin December 9, 2022 khan Rajya Sabha zero-hour-ah a lo au chhuak bawk! Hetiang deuh tho hian kan ram Chief Minister chuan November 15, 2022 a Hnam Run-a thu a sawinaah “Kuhva tawlh ruk hi Central lam hmalakna a ni a, khulama mawhphur tur ber hi kawh chat tur an hre lo a, an hre tan tawh… Delhi lam hi tih tak takin kan su mek a, kan sut hlawhtlin thuai ka ring,” a ti. Hetiang thu tho hi kan CM hian January 13, 2022 a CYMA te nen an inbiaknaah khan a lo sawi tawh a, he harsatna hi Centre hotute lo sawipui a, theihtawp chhuah a tum thu YMA hruaitute a lo hrilh thu te media-ah tarlan a ni. Tunkum kum tir lama a tih tum a sawite kha kumtawp dawn tepah pawh mipui lam chuan eng nge a tih tak kan hre ta rih lo chu a nih hi! YMA hotute nena inbiakna neih a nih lai vel bawk khan Champhai leh a chheh vela lirtheia eizawngtu thenkhat ten khatih laia kuhva tawlhruk dotu langsar tak, Champhai DC Maria C.T Zuali kha transfer turin CM an ngen a, an sawi hnu ni hnih khat chhungin transfer order a chhuak tih kha Zoram mipuite hian kan la theihnghilh lo ang!
Kuhva tawlhruk hian tharum thawhna hmun thenkhat ah a thlen thu media ah te hmuh tur a awm ta nual a, December 10 zingkara Zamuang khaw daia kuhva leh a kara “poppy seed” phur lirthei 6 hal a nih thu te a lo lang. Bilkhawthlir kuhva chingtu pawl chuan dan phal loh a Burma atanga kuhva rawn lut avanga harsatna an tawh chingfel tura Mizoram Sorkar an nghah hnuah Sorkar hmalakna an hmuh loh avangin December ni-14 atanga dan lo a kuhva lo lut chang tlat tura hma an lak thu leh an khaw bul hnaia kudam a kuhva ro bag 120 an hal thu te an tarlang.
Hetiang hi kan rama thil thleng a lo ni ta reng mai a, thil chik mi thenkhat chuan hetiang zela kan kal chuan Mizo leh Mizo inkarah inhuatna, inkahna hial te pawh a thlen mai a hlauhawm an tih thu te an sawi chhuak a, kan Sorkar hian he dan bawhchhiatna atang hian hlawkna a lo tel ru reng em ni? tih te hi Zoram mipui tam tak rilru luahtu a lo ni ta tih te pawh media hrang hrang ah a lar hle! Mizoram BJP President chuan, “Sorkarin a tihtur a tih loh avangin kuhva chingtute’n harsatna an tawk. Mawhpuh tur dang an awm lo, a mawhphurtu dik tak chu Mizoram Sorkar a ni,” a ti.
Inenlet a, siamthat ngai siam tha tura kan zavaia tan lak a va pawimawh em!