Hun hmasa lama Mizo nun – V

  • Mahmuaka Chhakchhuak

Kum 1890 atanga Sap hoin min awp hmalamah khan kan pi leh pute chuan Sakhuana lamah urhsun takin kalphung an lo nei tawh thinin inthawina chi hrang hrang pawh an lo nei tawh thin. Ramhuai hnenah ngei pawh inthawina hlan thin an ni a, chuvang erawh chuan Ramhuai bia anga sawi theih erawh an ni kher chuang lo ang. Ramhuaite hi misual tak niin mihring tina leh tichhe tu anga an ngaih avangin inthawina an hlan thin. Chutianga mi tihchhiat mai duh mi anga an ngaih avang chuan Ramhuai hnenah biak tlawnna atan leh tihlungawihna leh natna ata damna an chan theihna atan inthawina an nei thin. Nimahsela chutiang a nih laiin biak tur ber erawh an nei mumal chiah lo ni awm tak a niin Pu Vana an tih hi an biak ber a ni awm e.

Kan pi leh pute chuan thlarau lam thilah ngei pawh ngaihdan fel tak neiin pawm dan mumal tak an nei bawk a. Mihringte hi lei atanga siam a nih ringin Pathian min siam a ni an ti a. Chu Pathian chu lei leh van siamtu niin Pialral neitu a ni bawk a, engkim mai hi ama thu thu niin a hming chu Pu Vana a niin vana a awm a, mihringte hnenah thatna turin a thawk thin an ti. Pu Vana (Pathian) hnuai chiahah hian Khawzing (thenkhatte chuan Khawjing tiin an ziak kher thin) a awmin a ni hnenah chuan inthawina an hlan thin a. Misualte, Rukrute leh Uirete hi Khawzing chuan Sakei hnenah a pek loh leh Sarah a thih tir thin niin an ngai. Tin, Pialral pawh awmin an ring a. Chu Pialral awma an rin chu tunlai mite’n vanram kan tih hi a ni ber awm e. Pialral kal turin thangchhuah phawt a ngaih si avangin thangchhuah ve lote chu Pialralah hian kal turah an ngai a ni. Pialral chu lungngaihnate, natnate leh hrehawmnate a kiang tawh a misualte erawh an thleng ve thei lo a ni.

Heng bakah hian Mitthi khua awmin an ngai a, Pialral ai chuan tlema hniam deuha awmah an ngai thung. Mitthi khuaah hi chuan tupawh an kal theiin an vanglaia taksa put ang angin an awm turah an ngai. Mitthi khaw bul lawkah chuan Pialral hi awmin an ngai a, a inkarah pialtlep zau tak awmin an sawi thin. Pialrala awmte chu Mitthi khuaah an kal theih laiin Mitthi khuaa awmte chu Pialralah an kal thei lo thung a, chumai bakah Mitthi khuaah hi chuan mahni awmna tur In sak chawp a ngai turah an ngai a. Nimahsela chutiang pawh nisela lungngaih leh hrehawm mai bakah thihna awm tawh lo turah an ring. Heng bakah hian Maicham chi hrang hrang an nei bawkin khawthar an kai apiangin lungrem hmangin Maicham hi an siam thin. Rante nen Maichamah chuan inthawina an hlan thin a, Kawngpui siamte leh thangchhuah zawhte hian Maichamah chuan inhlanna an nei thin.

Hetianga ngaihdan leh rin dan an neih hi engtik hun atangin nge an neih tih erawh hriat harsa tak a ni ngei ang a, chutihlai erawh chuan tunlaia ngiahdan nen pawh inzul deuh tak pawh a ni. Pu Vana (Pathian) chungchangah phei hi chuan tunlaia Trinitarian tam takte rindan ai pawha fiah zawk a nih theihna lai a awm thei ang. 325 AD-a Nicea khawmpuiah khan Trinity Doctrine hi lo piang ta lo nisela chuan Pathian pakhat chauh rinna (Oneness Doctrine) hi mizote hian kan lo pawm zawk ngei pawhin a rinawm a ni. Vawiin thlenga kan la hrilhfiah hleihtheih loh Thurin kan ring ta ang deuh hian hun hmasa lama kan pi leh pute ngei pawh khan Pathian chungchangah Pu Vana chu chungnung bera ngaiin a hnuai deuh chiahah Khawzing awmin an ngai a, a hnenah chuan thiltihtheihna awm ngei bawkin an ring a, Pa leh Fapa awm hranga kan ngai ang deuh hi a ni nain tunlai mite hi chuan Pa leh Fapa inkar hi fiahfel fai taka kan sawifiah theih si loh avangin kan pi leh pute Pathian neih dan kha a fiah mai zawk awm mange a tih theih bawk ang.

Sakhuana lama kan mit alo var tak hnu a Chanchintha engin min chhun en takah hi chuan kawng tam takah kan ngaihdan lo neihte bansanin ngaihdan thar kan lo nei ta zawk zel a, chu chuan zoram pumah chi theh zelin tunah phei chuan pi leh pute hunlaia sakhua ang vuana ring pawh an awm tawh kher lo ang. Chutihlai erawh chuan kan Chanchintha tih inanglo awm ta hian vawiin thlengin sakhuana kawngah ngaihdan angkhat kan neih theih loh phahin ngaihdan hrang nei an lo awm phah ta zawk a, chu chuan kawng tam takah harsatna min thlen lo thei lo a ni. Khaw khatah pawh Biak In pakhatah lawi khawm thei loin Biak In pahnih/ pathum neih te alo ngaih phah ta hi hun hmasa lama kan pi leh pute aia Sakhuana lama kan mumal loh zawkna a ni thei ang. Chu chauh ala ni loin Vanram kan beisei dan leh a panna kawng kan sawi leh pawm dan alo danglam ta zel hian harsatna tam tak min thlen bawk a, unau karahte, nupa karahte leh then leh rual karah ngei pawh inpumkhat tak tak theih lohna min thlen ta a nih hi.

Kan pi leh pute khan hlauh an ngahin chung an hlauhte zingah chuan thih hlauhna hi kawng hrang hrangin an nei nasa bawk niin a hriat a, chuvang chuan inthawina pawh an hlan nasa thin reng a ni. Lungbul/ Thingbul bia anga thenkhattin an sawi erawh hi chu a ni chiah lo deuh ang a, he thu hi khawi atanga lo chhuak nge tih pawh hriat chian a ni kher lo ang. Inthawina an hlanna thin Ramhuai thenkhatte erawh chuan thiltihtheihna an nei ni ngei tur a ni a, Chawngtlai lal, Nikuala khan ral a beih dawn hian an khaw chung – Khawpuitan hmunah kalin Ramhuai hnena inthawina a hlan hian chu tlang chu hai theih rual loh hian a nghing dur dur thin niin an sawi. Chubakah chuan Puithiamin damlo damna atana inthawina a hlan hian damlo chu alo dam ve mai thin bawk. Heng vang hian kan pi leh pute kha sakhuana kawngah an mit a del lutuk lo a ni ang tih rindan a neih theih mai awm e.

Mitthi khua leh Pialral ngei pawh hi tunlai huna Vanram leh hremhmun kan nei ang deuhin an ngai niin a hriat. Pialralah chuan misualte thleng ve thei lo turin an ngai a, chumai bakah lungngaihnate, natnate leh hrehawmnate awm lo turin an ngai bawk. Keniin vanram awmdan tura kan ngaih nen hian a in ang riau mai a, kan Pathianthua kan hmuh dan nen pawh danglamna a tam lem lo viau bawk a ni. Chuvangin finna danglam tak an lo nei tawh tih a chiang reng a, nilo sela chuan hnam anga pawm dan mumal tak pawh nei loin chi hrang hrang leh kawng hrang hrangte pawh an nei ngei ang le.

Leave a Reply

error: Content is protected !!