- HC Vanlalruata
Mizote hi a tirte, politics a kan mit a keu hlim aţanga politics haitho kan khelh vang emaw ni, politics a kan khingpuite politics khelmuala kan khelh dan hi a tenawm chho ta telh telh mai a. Kum 1947-a British sorkarin min kalsan hma kum, 1946-a saphovin political party din min phal ve chauh kha kan ni a. Kan sawi fo thin a, Mizo lalte lalna itsik a ‘lal ban’ hrim hrim kha democracy inkaihhruaina ni a inzirtirna mawl takin bul kan ţan a nih kha.
Politics kan hriat thiam hmasak ber, kan ram hruaitu/hruai tum hmasate’n Mizo mipui an zirtir chu lal an ban ngei ngei a pawimawh an tihna kha a ni a, kha kha mipui kuta rorelna awm theihna tur awm chhun niin an hria a ni. Chumi hrin chu lal inching dente, kum engemawzat an lo zah em em a an thu an awih ţhin an lalte auh nawmnah tih vel a ni. Kan ţhenawmah state-ah hian lal ban ve lo, khawtlang hruaitu atana an rin zui tak an awm hlawm a, Zofate chenna hmun ngei-ah pawh Bangladesh, Manipur bakah Meghalaya-ah te pawh khian lal lalna (chieftainship) kha an la chhunzawm ta zel a, an inchhir lem lo niin a lang.
A tir te aţanga politics haitho kan khelh avang hian sorkar inrelbawlna kawngah politics chanchin zirna ‘modern political science’ a hriatna thuk engmah nei lo, kan ţhenawm district a tlangmite tihdan entawn paha entawn paha bawlzan kual mai kha kan ni a. Tawite a kan sawifiah dawn chuan Mizote politics khelh phak tawk kha politics a thuneihna chan theihna atan chuan kan khingpuite, a chhe ber leh ar-chuk-tui-lo khawpa beih a, sawisel a, tharum hial pawh thawh duhna kha a ni ber mai.
Sailo lal inchung vawm tur a awm tawh lo hnu, vawm pawh a ţul tawh loh hnu hian phai vaiho, Kristian ni ve hauh lo, ‘ringlomite’ ti a kan sawi ţhinte tihdan entawn diak diakin kan che chho ta zel a. Lalna leh thuneihna kan chan theihna tur a nih phawt chuan engmah hi tih kan hreh ta lo ni berin a lang. Kan khingpuite chu politics tui fim hmanga kan theh a kan hneh dawn lova kan hriat chuan tui nu pawh kan hmang hreh ta reng reng lova. Tui nu-in awmzia a nei lova kan hriat chinah chuan chirh pawh kan hmang duh ta zel mai a ni.
Kan politician-te hian an tlin theihna tur leh an khingpuite an tihtlak theihna tur a nih dawn phawt chuan rambuai reh hnu pawh hian tharum hmangin an ‘dahţha’ duh mai ang em tih thleng hian ngaihtuah a awl ta. A chhan chu thuneihna chelh zui theihna tur emaw, chan ve theihna tur atan hian hmanrua ka duhtui ta lo bawrh bawrh em mai. Lalna leh thuneihna atchilh leh tuihal huam huamho hi kan thunun zo tawh lo chu a ni ta mai si a. Kan hmabak hi a thim khawp mai.
A nihna takah chuan Mizoram pawisa eiru a mipui chanai tam ber eisaktute hi sorkar hnathawk an ni tih kan hai lova, mahse, a hunlai a ram hruaitute nena an inthurual khan eiruk a him bik tih kan hre tel lo emaw an ti hi an hre sual duai. Mipuiin hei hi kan hre khawp mai. Tun hnu a kan minister leh MLA-te’n midang hminga contract hlawk zual an thawk ta thin ni a an sawi hma phei kha chuan sorkar hnathawkin eiruk tam tham hi chu an pumbilh a, an tana ţangkai ram hruaitute an chanpual aţangin an sihchhuah ve ţhin ni mai chauhvin a lang.
Chutiang a nih lai chuan lalna leh thuneihna chan tum avang ngawr ngawr a tui fim duhtawk lova tui nu hmanga an intheh tak avang hian kan ram hruaitu leh hruai tumte hi kan hmu tuihnai ta lo hle mai a. An tui nu intheh hi a bei nghetin sukfai a har viau hlawm a ni awm a sin. Kan naupan lai a kan rual-ute sak ţhin, “Dawrkai sahbawn rimtui leh zo tui thiangin, I zunleng kan tleng a fai thei lo,” an tih ang mai kha a ni.
Keima mimal ngaihdanah chuan politics a ni emaw, sorkar hnathawkte an ni emaw, thil dik lo ti a dan bawhchhetu chu dim miah tur an ni lo. Mipui sum an eiruk hi zepsak tur a ni lo mai ni lovin, a hria leh finfiahna nei tawh phawt chuan eiruk hmangte hremna dan Prevention of Corruption Act, 1988 kengkawhtu agency-te hnena thlen hmiah hmiah mai hi khua leh tui ţhate tihtura lum (duty) a ni zawk. Chu chu kan ram leh hnam damna leh dinchhuahna kawng pumpelh hnai ber chu a ni.
Chutih lai chuan kan politician-te hian an khingpuite hmai leh thawmhnaw langsar lai-ah ‘reh thei lo’ an intheh nasa hle a. Hmangaihna leh indona-ah chuan engkim mai hi a thiang, ti a an sawi ţhin behchhanin kan politics inbeihna tui hi a nu ta em em mai a. Dawt var leh dum kan hmang hreh ta reng reng lova. Chutianga duhtui lo zingah chuan kohhran rawngbawltute pawh an bang lova, a uar zawk zawk an ni emaw tihtur a ni ta. Television local channel kan neih hnu video camera hmanga thil thleng thla a hmun ngei a lak a, finfiahna nena chhuah leh dahţhat theih a nih khan eiruk dona hian awmzia a neih beiseina sang tak nei zing ami ka ni ve.
Mizote’n social media kan han hmang uar tak tak a, kan mimal ze dik leh tenawm tak kan mualphopui ta a. Zir sang fu fu leh certificate pawh ropui tak tak nei, chuti chunga hna thawh tur nei lova awmawl luat avanga phunchiar kan han pung ta tak tak a. Politics thil leh thil dangah pawh thu feikibar a mi khawh nuam an ti em em a, hawihhawmna an tlachham takzet. A bik takin social media account lem hmaithinghawnin an duh duh an sawi a, politics tuinu hi midang theh na’n pawh hmang mai lovin tui nu-ah chuan an chengin an chhek but but mai a ni.
Political party hruaitute leh an party hnathawk (workers)-te pawh hian ram leh hnam, mipui tana hnthawh lam aiin an party hruaitute tlawna hmanhlel kha a hlawk zawk daihin an hre tawh niin a lang a. Chu tak chu an ţawngkam chhe hman chhan insawifihlimna atan a tling tawkah an ngai hmak a. Tun ţum LMC inthlanah pawh zaithiam ding ve, tling ta lo pawh mawi lo lutuk tak maiin an chirh theh zui duh a nih hi. Politics a kan khingpuite beihna atan hian tui fim duh tawk lovin tui nu hlir kan hmang ta hi a pawi takzet mai.
Ram leh hnam tana kan hmathlirte, sorkarna (eng level-ah pawh) kan chan huna mipui leh ram hmasawnna atana tih kan tumte hi sawi ta mai i la. Kan pawl, kan candidate-te thiltum leh hmathlir sawi paha midang sawichhiat kher hi sim a hun tawh khawp mai. Mipui pawi lo khawih tawhte an nih chuan sawichhuah hi a pawi hauh lo. Mahse, tunlai a kan chin dan, zel din leh a ni thei ang tih vel bakah rin thu, finfiahna pawh awm hauh lova midang sawisel ching hi mi thil hria a ngai pawl, ngaisang tawk an la awm leh nghal. Fim takin politics hi khel tawh ang u. MPF pawh hian an ti rau rau a nih chuan hetianga phuahchawp leh zeldin thubawl hmanga politics-a an khingpuite ar-chuk-tui lova bei ţhinte hi do ngam rawh se.