Laipuitlang leimin kha!

  • Dr. Laldinpuia, Centre for Disaster Management, MZU

Kum 10 a tling ta, May ni 11, 2013 Inrinni zing vartianah Laipuitlang leimin rapthlak tak kha a lo thleng a. Mi 17 zetin nunna an chan a, in chim kar atangin mi 8 chu State Disaster Search & Rescue Team-ten an chhan chhuak a. He leimin hian in 15 zet a nghawng a, heng zinga in 10 chu a chhe vek a ni. Hemi hun champha a lo thlen hian, engtin nge leimin chhiatna thleng thin lakah hian kan him ang a, kan tuar nep theih ang aw tih ngaihtuahna a lo thar leh a. Nunna hlu tak chante hriatreng nan leh, hliam tuarte, in leh lo chante tuarpui chungin, leimin laka kan him theihna atan, leimin dan dinhmun tarlang nawn leh chungin, kan tih ve tur leh mawhphurhna te zir chhuah i tum teh ang.

Kum 1957 leh 1968 ah te khan, heti lai bawr velah hian lung lak nasat avangin a lo min tawh a. Kum 2010 June thlaah in bang leh pialtlepah hian a khi an hmu leh a. Kum 2012 khan ruahtui a tla hnem a, fur laiin he leimin (lung tawlh) thlenna hmun bawrah hian a khi an hmu a. September thla a nih meuh chuan, a chet mai hlauh thawnna avangin, Directorate of Geology & Mineral Resources-a Geologist-ten an endik hnuin, awihtlana awm PWD building chu thiah an rawt a. Awihtlan himna atana hmalak a nih hma in, he chhiatna hi a thleng ta a ni. Chhiatna a thlen ni ah leh a hnu lamah leimin awm chhante bih chian a ni a. A bul velah tuiluankawr a awm tha lo a, tui pipe put a awm bawk a. Awih tlan hawi zawnga pialtlep inkhawh hi kawng leh in sak nan laih chah a ni a, a chungah in lian ve tak a lo awm bawk si a. Pialtlep chhungah tui a lut thei a, a inchiah hnip bakah awih tlanah a tan chhan a nei chak lo a, a delhtu a lo rit ve bawk nen, a tawlh ta mai niin a zir chhuah theih.

Hetiang anga chhiatna a lo thlen takah chuan, he thil thleng atang hian leimin laka kan himna tur zir chhuah tum tai la. Leilung a chet hma hian thawn hmasa a awm thin. Lei leh building-a khi lo awm ringawt angte hi ngaihthah loh tur a ni a, thing leh ban awn te pawh a thlenna chhan ngaihven thuai thuai a tha a. Lei leh lung, building pawh tiamin khi a lo awm hian a khikna chhan hriat tum a, a tul anga hmalak vat hi a him ber. Awih tlanah chuan, a hnuailam phettu emaw, chunglam delh rih avang emaw-in, a tam berah chuan a chung lamah khi a inseam thin. A inphuar ngheh tawnna a phet hret a ni tih entirna a nih theih avangin, a khik chhan a zirin hmalak vat a ngai a. Lei che tur thawn hmasa hi tui relhru te, tui lo tam thut angte pawh a ni thei a. Lei leh lung tla leh tawlh angte pawh hi, a nasa tak tak a thlen hmain, lei thil tla te, lung tla phauh phauh ang te tal a awm ngei ngei thin. Hengte hi ngaihthah loh tur a ni.

Kan in leh lo a him lo riaua kan hriat a, kan hlauthawng anih phawt chuan Engineer/ Geologist te rawn ngei ngei tur a ni a. Anni’n kan himna atana tha tura rawtna an neihte chu zawm ngei pawh kan tum ang. Kan tlai ve palh thei tih hi chhinchhiah ila. Inhmun lo ram lei dawn te pawh hian, leilung chin chang hre tur rawn hmasak emaw, a tul anih chuan rawih emaw pawh hi intih hmuh chi a ni, sum leh pai tam tak kan sen thinna a ni si. Lei a lo khik chuan, hnawh emaw, han dawl emaw, a tul ang zela hmalak vat hi himna a ni fo. Lei a chet a, a tawlh tawh hnu hi chuan, chet lak zung zung a har tawh bakah, sum leh tha tam tak sen a tul tawh thin. Chhiatna chungchangah hi chuan invenna atana senso hi, chhiatna thlen hnua hmalakna aiin a tlawm zawk, hei hi leimin chungchangah phei chuan a ni lehzual.

Tuiluankawr tha lo leh awm miah lo avanga leimin hi a tam khawp mai a. Kan harsatna tawh thin zozai atanga inzir fing tawh tur kan nih lai hian, kan tawrh ve hma chu hma kan la tha duh si lo! Keimahni in leh lo chauh ngaihtuaha kan ram chin chauh tuiluankawr siam te hi a him lo. Pang-pera awm tan phei chuan, kan thli leh ruahtuite hian kawr pangngai a fin ngei a nih loh chuan i ngaih tha mai lo ang u. Tuiluankawr hi bawlhhlawh leh leivung paihna tur a ni lo; tui a kal ngei theih nana tih fai pawh hi kan mawhphurhna a ni e. Tuiluankawr awm si, mahse engemaw avanga luang tlang thei lo, tui tam tawh si avanga a bul vela leimin te hi a thleng fo. Tui dawn thalo avanga harsatna tawk pawh an tam ta. Tuidawn siam te hi a senso a tam lo asin, a hnua lungrem ngai leh si te hi a hautak daih zawk! Fur kan thlen hma hian, tuiluanna tur siam ila, tui dawn pawh i nei tha ang u.

Ekin khur awmna fuh lo leh vawk in avanga buai te hi an va tam tawh em. Kawngpui chhak lama awmte leh kawr hnaihte phei chuan vawk in kan nei a nih pawhin, tui chhe kalna siam ila, lei/ lung kara a luan luh mai loh nana slab siam te hi intihhmuh chi a ni; vawk in hnuailam hi a dur duh a, sazu in kua an siam thin; heng avanga leimin leh lung tla a thleng tam tawh a ni. Hmun awihtlanah hi chuan ek in khur laih aiin a bur (plastic septic tank) hman mai te hi a him zawk a. Mau/ raw hungte hi kawmchhak kawmthlang, chenna hnaiha awm hi a himlo; a rit si a, lei a pawm thuk bawk si lo a, lei chet phah avanga nunna hial chan leh in leh lo chan an awm tawh. Lei vung te hi mahni in kawmthlang- kawmchhaka chhek mai chi a ni lo; a tirah a che mai lo a ni thei, a dawlna a awm chung pawhin, a hnuailam lei tak nena min phah hi a awm fo. Lungrem mawlh te hi aw, zen khat chauha sang deuha kan remte hi awmzia a awm lo! Lungrem chakna chu a rihna hi a ni a, dan dik taka lung kan rem theih nan Engineer te i rawn ang u, an thu awih pawh tum ila. Lei nghetlo leh thawleng hmuna chenna in leh lo din ta mai kan awm a, lei vung chunga in sa ta mai pawh kan awm. Sum leh pai tam tak kan senna, kan chenna tur hmun thlan kawngah hian i huai lutuk lo ang u.

Kan in leh lo hmun laih leh sakna thuah hian leilung inkhawh dan hriat hi a tul ta viau a. Awih tlan hawi zawng ang chiaha pial tlep a inkhawhna hmunte hi fimkhur a ngai leh zual. Lei kan lai duh anih pawhin, a hnuailam laih chah hma in, a chunglam han lak pan a, tih zan hmasak theihte hi a him deuh. A hnuailam dawltu lak hek a nih a, a rihna lak thawl a nih si loh chuan, a dawltu lamhawiin a rihna zawng zawng nen a che thla mai thin. Hman hmawh leh insenso kan hreh avanga khawl lian hmanga lei laih kan huai ta lutuk te hi harsatna kan tawhna hnar a ni fo bawk. In hmun laih thuah hian, kan ram chhung ania ti a hma la nghal mai lovin thenawmte han hrilh hriat hmasak a, ngaihpawimawh te hi ching zel ila; kan hmun hma laih avangin, hlauthawng leh mutmu pawh tuah tha thei lovin an awm phah thei si a.

Khawpuiin kan mamawh tak chu leivung paihna hmun a ni. Hmun hma nei tha, tuiluan lohna kawr kam hmun nei kan awm chuan, Engineer te rawnin kan leilung dawl hmasa ila. Leivung hmangin, anni kaihhruaina hnuaiah hmun hma siam te hi uar zel ila. AMC huam chhungah chuan, SD&SM regulations avangin, mahni ram pawh ni se, Geologist leh Engineer, Technical License Holder-te kaltlang lo chuan lei laih leh chhun te hi a theih loh a. Hei hian kan senso ti tam deuh mah se, kan himna tur atana dan siam a nih avangin, in hmun laih avanga leimin erawh a tlem phah ta hle. In leh lo hmun hma, lei laih ngai hmun kan nih chuan, Aizawl huamchhunga kan awm kherlo anih pawhin, a hre turte rawn hi intih hmuh chi a ni.

Insak theihna atan AMC huamchhungah chuan permit angai a, permit hmuh nan mi kan ruai a, keimahni duh dana in kan sa leh te hi sim a hun. Duh dan kan nei ngei ang, kha kha Architect/ Engineer kan hrilh ang a, an ni hian min duan sak mai dawn a. Kan tihtur chu, an thuawih mai kha a ni. In sak ruh rel leh a innghahna duhtui si lo va, a mawina lam ngaipawimawh zawk tlat te kan la awm, a va pawi em! Dan awm avangin, man kan hlauh avangin lirthei insurance kan ti thin. Accident han tawh changin a lo thatzia kan hre leh a. Kan chenna in te pawh hi insurance i ti theuh ang u, chhiatna kan tawh loh nan theih tawp kan chhuah ang, mahse, harsatna kan lo tawk palh anih pawhin insurance avang hian kan tuar nep thei ang.

Sorkar hmalakna azarah a tul ang apianga chet lak dan tur zir chhuak- Quick (Disaster) Response Team (Force) te kan nei a. An hmalakna te, a hnu zela an chet dan hrang hrangte han hmuh hian mipuite kan lung a awi a, kan thlamuanpui khawp mai. Laipuitlang leimin te, Zemabawk quarry chim te, Thuampui leimin te, hmun tam taka chhiatna leh hmun hlauhawm deuha kan himna atana an chetla han hmuh te hian a thlamuan thlak thin khawp mai. Hetih lai hian kan khawtlang theuh hi chhiatna a thlen pawha hre hmasa, thleng hmasa leh a tul anga hmalatu kan ni zel a. Kan khawtlang hotute- Local Council leh Village Council hruaitu mai bakah, YMA branch tina hruaitute hi heti lamah hian kan hawi harh leh zual pawh a tul ta. Local/ Village Disaster Management Committee te pawh hi sorkar lam atanga ruat tur an tih avanga inruat ve a, theh luh ah duh tawk mai lovin, a tak taka hma kan lak theih nan tan i la tlang ang u. Kan veng/ khaw chhunga mi chengte, in leh lo dinhmunte pawh hi kan inhriat chian a pawimawh ta hle. Veng thenkhat chuan an veng chhunga in tina chhungkaw dinhmunte an thlalak nen lakhawmin, pem tharte pawh an chhinchhiah zel a, an tangkai pui hle a ni. Kan khawtlang huamchhungah leimin tawhna te leh lei vung paihna hmun te a awm chuan chhinchhiah thei bawk ila. Hetiang ang hmuna in leh lo din an tum pawhin, lo hrilh hria-in hma la lo turte hian thurawn lo pe ngam thin ila chu, khawtlang anga kan buai thinna tam tak hi kan pumpelh thei ang.

Hei hi kan ram a ni, kan chenna a ni, a la nih zel dawn avangin neitu rilru pu in kan ram hi hmangaih leh duat takin enkawl ila. Kan himna atana insenso a lo tul anih pawhin hma la ila, chhiatna thlen hnua hmalak ai chuan a hlawk zawk.

Leave a Reply

error: Content is protected !!