- HC Vanlalruata
Inrinni kal ta khan Champhai district-a Hnahlan uain (wine) siamna hmunah ‘Grape Kut’ hman a ni a. Hetiang hun a lo thlen hi kan rama kuthnathawktute kan nekchep ţhin lutuk leh, an hlawk a an sum leh pai dinhmun a lo ţhat a an nun a pawh a lo nawm ve duh lotu zinga kan kohhran leh khawtlang hruaitu lawkte an ţang rei ta lutuk hian thinrim a kochhuak leh ţhin. Mahni kuang lo nawr a engkim mai a inrawlh tum leh sorkar vau ching kohhran leh pawl lian kan nei tlat mai hi pawi tak a ni.
Kuthnathawktu taima, an thawhrim rah seng ve tawh turte tihnual satliah pawh ni lo, nasa taka timangang zawnga hmalakna hi a tam em em mai a. Chumi kawngah chuan mipui zah phur leh zah kai an nih tawh baka lansarh leh zual khelh avang emaw a engkima inrawlh tumte hian an thawh hlawk ber mai. Pawl lian hruaitu an nihna hi ropui an intih tawh bakah a aia lar leh zual a, engkima inrawlh a khawvel thil thlenga lansarh leh zual an duhna hian a dai sualtir ta.
Tun hnai-ah pawh mihring harsatna tawh theih dan ngaihtuahin pawl ţhenkhat chuan ‘Mizo Inneih, Inţhen leh Rokhawm Dan, 2014’ siamţhat an duh thu Mizoram Law Commission-ah an thlen a. He dan siamţha tura rawtna an siamah hian huat tur a awm hranpa-in a lang lo. Nupa-a insiam turte’n Mizo dan (customary law) anga man leh mual an inhlan tawh a, innei turte leh an chhungte an inrem vek tawh chuan kohhran rawngbawltute hma a inkutsuih hma pawhin nupa a ngaih ni se tih rawtna chu Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) chuan an rawn dodal nghal a. Anmahni kohhran huangchhungah dodal sela chuan tuma’n kan sawi phak a ni lova, an thu thu a ni
Mahse, Mizoram sorkar hotu ber Chief Minister hnena pawm lo tura an ti kha chu an kuang lo an nawr a, an huang lo an dai chiang a ni. Anmahni kohhran (pawl) huangchhunga an pawl thurin (creed) anga thuneihna leh thununna (guidelines) an lekkawh hi tuma’n kan sawisel phak a ni lo. Zu khap leh khap loh chungchang emaw, mi inneihna chungchang emaw a thuneih tum satliah pawh ni lova, sorkar hruaitute kar reng maite leh inthlanna chungchang thlenga inrawlh a thuneih an tum hi chu a dik thei thlawt lo.
Sorkar laipui leh state sorkar pawh inrawlh lohna tura ngaih, Election Commission of India-in inthlan chungchanga thiltih tur leh tih loh tur a ruahman chungchanga inrawlh, kohhrante kaihhruai MPF kan neite hi khawvel ram danga awm thei lo tura ngaih a ni. Khawvel ram ropui leh an ropui chhan pawh Kristian sakhua an vawn vanga ngaih US leh UK-ah te khuan Baptist, Presbyterian, Methodist leh Anglican kohhrante khu inthlanna thianghlim hming chawi-in kan MPF ang hi din ve ta sela, khawvel hmuhsit an hlawh ngei ang.
‘Pathian thil leh Kaisara thil’ thliar hrang thei reng reng lo kan han ni ngawt mai hi a zia lo tak zet mai. Kohhran hi politics-ah a inrawlh hauh lo tur a ni a tih ngawt theih loh. Amaherawh chu, politics-a kohhran a inrawlh dan tur chinah hian thliar sin viau a ngai. Mizorama political party pakhatin ‘Kohhrante hi kan unit an ni a,’ an tih lai a kohhran hruaitute an ngawi ţhup khan politics satliah ni lo, party politics rim a tinam thur thur a ni.
Zu chungchang a ni emaw a dal deuh zawk uain a ni emaw, khawvel inthlanna leh assembly dan siam siamţhatna tur thlenga an inrawlh dan hi a dik zozai lo. Sorkarin tihtura a ruahman, a bikin policy chungchangah hi chuan pawl emaw kohhran emaw sorkar kar zawnga an inrawlh hi a thiang lova ngaih a ni – secular sorkarah ngat phei chuan.
Kan Chief Minister hlui Laldenga khan kohhran inkhawmah chuan ram hruaitu Chief Minister leh Minister-te pawh kohhran hruaitute duhdanin an awm tawp mai a, an thusawi an dodal ngai lo niin a sawi a. Chutiang chiah chuan sorkarin a tih tur (policy) a siam kawngah chuan kohhran a inrawlh tur a ni lo, a ti a. Sorkarin Kristian pawlte a rãwn an nih chuan Hindu-te Muslim-te leh Sikh sakhaw betute thlengin a rawn a ngai dawn tiin, sorkar policy thilah kohhran a râwn dawn lo tih chiang takin a sawi a nih kha. A hun lai kha chuan dodalna a nasa hle reng a ni.
Kum 30 chuang a ral hnu hian Laldenga thusawi kha a la dik reng a, mipui pawh kan harh telh telh tawh. Kohhran hruaitute hian an huangchhungah an mite hi kohhran thurin leh inkaihhruaina hmangin an thunun thei reng a, chutah chuan duhtawk mai sela chuan a ţha mai tur hi a ni a. An thuneihna-ah hian sorkar emaw mimal leh pawh tan, an huangchhungah na na na chuan sawisel ngam leh sawipawr chi pawh a ni lo. Chuti lova zu leh uain chungchangte, khawvel inthlanna a Election Commission duhkhawp lo anga inrawlh leh hnam dan (customary law) thlenga themtleng te zawk ang mai a chet hi chu a fuh thlawt lo a ni.
Kohhran hian sorkarin zu zawrhna dawr hawng tura thutlukna a siam chuan sorkar dodal lovin an kohhran chhunga kohhran thurin bawhchhetute chu kohhran danin hrem mai se la. Zu dawr hawngtute leh zu in mite kha kohhran danin hrem mai rawh se. Chutiang tho chuan Champhai leh Hnahlan Winery dintu/neitu leh hnathawkte’n an uain siama ‘alcohol’ awm zat an bithliah zat kha kohhran pawm theih zat pel a nih chuan an duh leh kohhran dan hmangin phuar mai teh se.
Chutiang chiah chuan biakina kohhran rawngbawltu-in a kutsuih hma a man leh mual inhlan tawh hnu a nupa anga lo awmdunte kha an pawm loh chuan kohhran danin hrem/phuar mai rawh se. ‘Kohhran dan thianghlim’ an tiha innei phak lote pawh ‘dan hnihna’ an tih tak mai hmanga ‘vestry’/kohhran hall-a inneih tir phalsak hramtu kohhran hian sawi tur an nei huai vakin a rinawm loh. Pulpit hma a an inneih kan phalsak lova, an thuchham leh engkim a danglam love, biakin kawtah thla an lak phalsak tho an ni a, hun a lokal deuh hnu-ah danglamna a awm tawh lo.
Bible-a “Hmangaihna hi dan zawh famkimna a ni,” a tih nena enzãwn phei chuan kohhran serh leh sang ai chuan innei turte inhmangaihna kha ngaih pawimawh bera neih zawk tur ni awm tak a ni. Kristian inzirtirna dik takah chuan ‘lum chuan luma, vawh chuan vawh’ mai tur ni awm tak a ni mai a. Mahse, chu chu tingam lovin (beram inruksak hlauh vang ni maw?) lum lo pawh vawt lutuk lova tih theih dan dap chhuah sa hmangin kan pehhel mek reng chu a nih hi.
Kan ramah hian mi tam ber hian kan tihtur ti lovin kan tih loh tur tih kan ching nasa hle a. Zirtirtu thlengin sorkar hnathawk tam ber hi kohhran, khawtlang leh politics thlengin an inrawlh a, an chhungkaw chawmna ber an hna lam an hlamchhiah a. Kohhran hruaitute pawh Pathian leh kohhranmite rawngbawl ai a politics leh thildanga inrawlh tam zawk kan hmu fo. Hetiang hi kan sim tlãn hunah he ram hian awmze neiin hma a sawn thei chauh ang.