- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
Khawvel pumah hian pãwl hrang hrang rinna hrang nei 4,000 dawn lai an awm. Chung zinga 75%-te chu Buddha, Hindu, kristian, Juda, leh Islam sakhaw zuitute an ni. Khawvelah Kristian an tam ber a, tlukleh dingawn 2.4 an ni. USA ah Kristian tam berin maktaduai 253 an awm a, Brazil-in dawtin maktaduai 185 leh mexico-ah maktaduai 118 an awm a ni. India ramah hian Hindu, muslim, kristian, Sikh, Zoroastrian, Buddhist, Jain, Judaism, leh Bahai-te an awm a. Tichuan khawvela sakhaw lian deuh deuh intam hleih dan tlangpui tårlang ila: kristian 31.1% Muslim 24.9%, Irreligion (15.6%); Hindu 15.2%; Buddhist 6.6%; Folk religions 5.6% an ni. India ramah hian Muslim vbc 17.22 mipui tam zawng chhuta 14.2 % lai hi Muslim an ni. Hetih lai hian India ram puma Kristian awm zat chu maktaduai 28 niin 2.3% chauh an ni. Hindu erawh 79.8% lai an tling. India ram puma Kristian tamna ber chu Kerala a ni a, maktaduai 6.14 awmin a mi cheng zaa 18.4% an ni. State mila chhut chuan Nagaland-ah Kristian 88%, Mizoramah 87.5 % leh Meghalaya 75%; Manipur-ah 42% leh Arunachal Pradesh-ah 30% an ni.
PATHIAN BIAKNA HMUN
Khing sakhaw hrang betute khian an zãwl tawk theuhah uluk tak leh zah takin an Pathian theuh chu an be thin. Sakhaw biak a inang lo ang bawkin an biak dan phung leh an biakna hmun hming pawh a inang hek lo. Mahse, tute mah hi an inhmusit thiang lova an sakhaw biak theuh humhim tur chuan thih thain an tang ngam vek a, an nunna an thãp ngam vek bawk thin a ni. Hindu-ho hian Mandir-ah inkhawmin an pathian chibai an buk a, muslim-hovin mosque (masjid)-ah an pathian chibai an buk a, Kristian chuan Biak in (church)-ah Pathiannung chibai an buk a, sikh-ho hian gurudwara-ah an pathian chibai an buk a, tin, Jain-ho hian Basadi-ah; bahai-ho hian Temple (Mashriqu’l-Adhkár)-ah; zoroastrian-hovin Atashkadeh-ah, Juda-hovin synagog-ah chutiang zelin an biakna hmun hming pawh a inang vek lem lo. Mahse, an biak in theuh chu an zahin an uluk em em theuh a, an vãwng thianghlim em em vek a; Kristian tih loh sakhaw dang zawng zawngte phei khi chuan an biak inah tuman pheikhawk an bun lut ngai lo niin a lang. Pathiannung be awm chhun kristian ber hian an biak in hi an zah thiam lo hle a nih hmel; khawthlang ramho intihparatna tha lo tak chu entawnin biak inah pheikhawk an bun lut miah miah mai chu a nih hi! Hetih lai hian Josua pawh khan Pathian maichama a din dawn chuan a pheikhawk a phelh thin a ni.(Ex. 3:5; Jos 5:15; TT. 7:3). Kan tet laiin Zodin Square-a Kali Mandir kawtah khian Hindu inkhawm lai kan en thin a, kawngkapui luh dawn doormat-ah an pheikhawk an dah thup thin a; thenkhat chuan an lo bun haw ruksak thin niin an sawi bawk. Tun thleng hian an pheikhawk an la dah thup thin. Kristian Biak ina tih zawk ãwm tak tih ve erawh kan tum lem lo a nih hmel? Synod-in a rel hunah kan la dah ve mahna le?
THU KAN AWIHNA HMUN?
Mizo kristiante hian khawtlãng tana phusakna (social activities) hnatlang chihrang hrang, cultural club, sporting club, eco club, MUP, MHIP, NGO, Pressure group, YMA, NCC, Cleanliness, Kohhran hrang hrang thalai, Hmeichhe pawl, pavalai, BMP etc. sawi tur tam tak a la awm thei. Hun ãwl nei hman lek lovin inkhãwm chihrang hrang kan ngah hlawm hle bawk a, chumi karah Inkhãwmpui chihrang hrang engemawzat a la awm cheu bawk. High Sikul Principal pakhat ka kawmnaa a sawi danin HSLC Result-ah an Sikul naupang zinga Mizo naupangte’n non-Mizo an phak ngai loh chhan chu Kohhran thil leh khawtlang thilah Mizo naupangte chu an chhuak nasa lutuka hnamdangho chuan an lehkhazir chiah an ngaihtuah avangin kum tawp ekzamah an titha zawk zel thin niin a sawi. Hei vang hi em niang Mizote hi lehkhathiam tam lam tehna literacy percentage-ah 91.33% ni pha siin academic lamah erawh kan tlahniam hle a, IAS leh Civil service lamah pawh kan lan phak ngai tawh loh le? Inngaihtuah chian kan ngai takzet ta.
Kristian kan nih kawngah Kohhran tinte’n thawhlãwm kan uar em em a, kan tawngtãi taima hle a, inkhawm prawkram chihrang hrangah kan kim thup thup a, sual nei lo ang maiin kan biak in theuhah thawmhnaw nalh tak tak nen thuam famkimin Pathian kan fak a, pulpit tlanga lãwn pha chin leh chanvo nei pha chinte phei chu Biak inah nanana chuan “an kã pawh zen ila min seh lovang” tih tur vekin kan thain kan zaidam hmel a, zing tawngtãi inkhawm thlah ngai lo, chawlhni inkhawm chawhma-chawhnu leh zan inkhawm zawng zawng bawhpelh ngai lo deuh vek kan ni hial ãwm e. Mahse, heti khawpa Pathian pawh tha si, Biak in luahlum hnem si hian pawn lamah erawh Pathian thu kan nunpui tlem thin hle lawi si hi enge a awmzia ni ta ang le? “Tin, nangnin eng atan nge, ka thu zãwm si lo va, ‘Lalpa, Lalpa,’ mi tih thin? tih zawhna hi kan ngaihtuah a ngai hle mai! Inkhãwm kim, Kohhran hnatllãng pelh ngai lo, thawhlãwm hlah lo, pulpit leh tantu leh chanvo chihrang hrang bawhpelh ngai lo, zing tawngtãi inkhawm pelh ngai lo si hian alawm hmundanga a chhuah vahnaah hmangaihna te, hlimna te, remna te, dawhtheihna te, ngilneihna te, thatna te, rinawmna te, thuhnuairawlhna te, insumtheihnate a neileh ngai si loh? Pathian thu hi Biak in chhungah chauh em ni awih tur ni ang le?
A TLÃNGKAWMNA
Hring nunah hian thil tha leh tha lo hi a awm vek a, ringtu leh ring lotuteah pawh, mihring reng rengah heng thatna leh that lohna hi a awm vek a ni. Pathian biak ina kan inkhãwmnaah leh Kohhran thila kan chhuahnaah thlarãu rah kan nei tha hle a; hmun danga kan vah chhuahnaah erawh kan nungchang chhe zawk inngaihna te, bawlhhlawhna te, hurna te, milem biakna te, dawithiamna te, huatna te, inhãuna te, thikna te, thinurna te, inkhinna te, awm hranna te, rin hranna te, itsikna te, zu ruihna te, zu hmun hlimnate’n kan nun a luah khatleh si thin.
Bazara chawhmeh to uchuak taka zuartu tho kha alawm zing tawngtãi inkhawm pelh ngai lo tho kha! Buk tling lova sazuar leh MRP aia tova bungraw hralh thin tho kha alawm pulpita lãwn thin leh Sunde Sikul zirtirtu thin tho kha? Taxi leh 2wheeler taxi chuan man bituk aia tam lak ching tho kha alawm tantu dinhmuna ding thin kha! Thenawmte ram nêka Revenue leh court-a buaina siam ching deuh tho kha alawm pulpita sermon sawi thin leh hnatlang pelh ngai lo kha! Mahni hna thawk peih lova aikal lak ching leh mi ram/inhmun to uchuak taka commision ching thin tho kha alawm pulpit leh lecturn-a lãwn thin tho kha! Mi dawra leibat ching pekleh ngaihsak si lo, thenawmte rel ching tho kha alawm tawngtãi uar leh haleluiah amen uar deuh tho kha! Mi nu/mi pa pawmlai nei tih hre renga mi chhungkua chawk buaia mi pawisa puka bum ching thin tho kha alawm inkhawm taima leh inkhawmpuia kal peih deuh tho kha alawm! Phai ram kal changa nawhchizuar dãwr ching leh mite hmuh phak loha zuruih, damdawi ruih ching leh KS dãwr ching tho kha alawm Inkhãwmpui kal peih deuh leh fuihna thu sawi paha mittui tla hluam hluama tawngtãi paha tah ching thin tho kha! Sorkar pisaa intifekfawn leh intikhirh dãwr har em em thin tho kha alawm Kohhran upa leh tual upa Biak ina biak nuam em êm Kohhran tana thahnemngai taka thawk thin kha! Pawisa lem leh smuggling hrang hrang hmang leh eiruk sum hmanga inchhek arbãwma sawmapakhat a hlãwma bank cheque ngata pe thin, cement concrete building chatlak miah lova sa zawmzat thin tho kha alawm zaikhawm, inkhawm, Inkhãwmpui ngai pawimawh em thin pavalai leh Kohhran upa, tual upa leh rawngbawltu viak tha deuh thin tho kha!. Nun chawhpawlh, a langa thatna mai hian chhandamnaah awmzia a nei si lo. Biak ina kan zemawi leh ze tha tinreng kan lan chhuahtir ang tho hian kan awmna hmun apiangah a takin lantir ni ila chu kan Zoram hi a va han nuam dawn tehlul em! Biak inah chauh Pathian thuawih Kristian nih ai chuan englaipawha khawikipa kan awm pawha Pathian thu awih nih hi a tha zawk tih i hrenawm mawlh teh ang u.