- Reuben Lalnunthara Hnamte
Tunlai khawvel lo changkang zelah Internet khawvelah kan cheng ta a ni ber mai a. Mobile phone alo chhuak a, an han tichangkang chho zel a, computer ang hiala hman theih khawpin mitin main kan lo lek ta fur mai a. Nausen thlenga awm tlei nan phone kan hmang a ni ta ber mai. Chu chuan lehkhabu tha chhiar leh chanchinbu chhiar lamah min ti tlahniam ta hle mai a. Tun hma kan tleirawl ve chhoh laite kha chuan lehkhabu kan atchilh kha a ni ngawt a. Cowboy bu te leh lehkhabu dang chhiar tur kan neih kha chuan kan lawm em em thin a, chanchinbu te kha chhiar theih ang ang chu kan chhiar vek emaw tih mai tur kha a ni thin a. Tunlaiah chuan lehkhabu chu sawi loh nitin chanchinbu emaw pawh hi kan bih peih ta mang lo a ni ber mai. Lehkhabu kan chhiar tam loh vang nge, tunlai kan ramah pawh hian thunawi neuh neuh belhchian dawl lo a tam sawt hle mai. Social mediaah kan tawngthei hlawm hle ringawt mai a nih hi. Mipate pawh tunhma kha chuan tawngtam lo tak kha kan ni thin emaw ka ti a, tunlaiah zâwng hmeichhia ai hian thu vei vir kan peih zawk emaw tih tur a ni ta.
Abraham Lincoln a khawvel mi ropui chuai thei tawh lo tur thiamna lama sang si lo lo chherchhuaktu pawh hi a lehkhabu chhiar tam vang a ni. Abraham Lincolna chuan “ Lehkhabu chhiartur min hawhtirtu chu ka thiantha ber a ni ang” a ti hial a ni. Hnamfing apiangin lehkhabu chhiar an ngaina a an ngaihlu bawk a, Khawvel mifing chung chuang Benjamin Franklin a pawh khan “ suanlung (khawlha, hawrawp) 26 mi pe ula, khawvel hi ka thlak danglam vek ang” a lo ti hial a ni. Lehkhabu chhiar tam lo mi chu belhchian an dawl lo va, an bula awm a hahthlak thin, mi chanchin chhelam sawi an uar a, an thu a nawi tlat a, mahni inrintawkna an nei tlem bawk. Kohhranahte an inhmang ve a nih pawhin a ngiaunger pawlah an tang duh hle. Lehkhabu chhiar tam mi chu belhchian an dawl a, an bula awm a hahdam a, mahni inrintawkna an nei tha hle bawk. Sawi awm leh awm lo te an thliar thiam a, mi tumah chaldelh takin an tawngkhum ngai hek lo. Khawkhata nu fel, pafel kan tih thinte pawh hi a tlangpuiin lehkhabu chhiar tam an lo ni tlangpui thin.
Kan taksa hrisel nan pawh hian lehkhabu chhiar tam hi alo pawimawh tho a ni ang, mithiam ten an chhut danin Lehkhabu chhiar tam hnam Japan ho khi a tlangpuia an damchen khi chawhrualin kum 73 a ni an ti a. Khawvela lehkhabu chhiar tam lo ber hnam Africa chhimlama mi dum ho khu an damchen a tlangpuia an chawhrualin kum 35 chauh a ni an ti a ni. Tunlai hian, khâwl thil (electronic gadgets) te’n kan fate rilru leh ngaihtuahna a la nasa tawh a. Anmahni khawvel-ah a chêntir nasa em em a, thil tak tak ni lo, lemchanna khawvel ah a hruai lut nasa lutuk a ni. Virtually induced threats (kan thil en nasat lutuk avanga ngaihtuahna tibuai thei, thluak lam harsatna) pawh kan ngah ta em em. Chuvang chuan, lehkhabu țha leh entawn tlâk chhiar turin kan fate kan kaihhruai a ngai takzet tawh a ni. Tunlai thalaite leh naupangte zingah chutna hri a leng nasa tawh a, depression kan tihte pawh hi a hluar tulh tulh ang. Newste pawh hi social media news ai chuan nitin chanchinbu emaw, TV news ngei hi chhiarin ngaithla ila belhchian a dawl zawk bawk.
Lehkhabu kan chhiar tam loh avang hian tunlaiah mizo tawng dik lo hman hi a tam em em mai a. Thalaite zingah lehkhabu chhiar uarna chuan hma a sawn chho hret a, chutih laiin Saptawng Novel chhiarte kan uar a, a that viau laiin, mahni mizo tawnga ziak ngei chhiar tam hi kan inzirtir a tul tawh. Zotawng ziak kan chhiar tam loh avang hian mizo tawng dik kan hmang tlem tual tual ta mai a ni. Kan changkang chho zel a, saptawng lehkhabu chhiar thei kan tam tawh rual hian mahni tawng ngei chhiar lamah tan kan lak a ngai a ni. Mobile phone, tablets leh computerte kan en nasat lutuk tawh avangin naupang leh thalaite zingah mit lam sawisel leh mit thalo an pung tual tual bawk. Mobile phone, tablets an en nasat lutuk avangin tunlai naupang zinga zirlai emaw ngaihtuah theihna (attention span) pe thei lo an tam ta hle mai. Nu leh pate pawh hian kan fate lehkhabu chhiar ngainat tir hi an naupan tet lai atangin a tul tawh takzet mai. Lehkhabu kan chhiar tam loh vang te pawh a ni maithiei thalaite zingah aia upa zahna a tlahniam sawt hle mai. Hengte hi kan kristianna leh kan mizo nun nena inhmeh lo tak a ni.
Chhungkua, khawtlang, pawl leh kohhran angahte pawh hian lehkhabu tha chhiar tam inzirtir uar a, competition hial siam thinte pawh hi kan hnam tan hian thil tha tak a nih ka ring. Tunlai thalaite pawh hian lehkhabu tha chhiar tam hi intlansiak nan hmang ta zawk ila kan hnam tan rohlu pawimawh tak, keimahni tan pawha thil tha ni si kan uar chho dawn zawk a ni. Social media inhnial vak vak emaw, social media avanga buaina te pawh hi lehkhabu tha chhiar kan uar chuan a bo deuh deuh mahna. Kan rin Lal Isua pawh khan lehkhabu a chhiar tam hle tih a hriat a. Pharisai leh lehkha ziaktu ho pawh khan han talawh tir an tum teh nangin Isua khan a hnial thla zel thei a nih kha. Dan lehbuah chuan tih te, zawlnei lehkhabuah chuan tih te, tih ziak a ni tih te kha a hmang uar hle a nih kha. Tunlai angah chuan ni se Isua kha Literature lama mi ril tak a ni kan ti thei ngei ang. Chuvangin finna min petu, nun belchiandawla min hruaitu, hlimna min pe a, nunkawng dika min hruaitu lehkhabu tha chhiar hi I uar deuh deuh ang u.