- Dr. C. Lalrampana
Kuhva rah hi a scientific hming chuan Areca catechu tih a ni. Saptawng chuan Betel nut a ni tih kan hre theuh awm e. A kung san zawng hi 20m a sãng, tehkuala 20-30cm diameter vela lian a ni tlangpui. Sava thla ang maia a hnah awm (pinnate) hi 1.5-2 cm vela sei a ni bawk. A rah hi 4-5 cm-a sei a eng leh serttlum rawng a ni. A chhunga a rah kan tih ber artui anga mum sãwl, (ellipsoidal) hi 3-4*2-4 cm a ni. A chhungah hian isoguvocine, choline & alkaloids arecaine, arecoline, arecaidine & Guvacine-te a awm a. Tin, tannin, oil, alkaloids, polyphenols a awm bawk. Hei bakah hian alkaloids, arecaidine, arecolidine, guvacoline, guvacine, norarecoline & isoguvacine norarecaidine thlengin a awm bawk.
Khawvel pumpui thlirin kuhva rah lãwnga thial ching an tam hle. Hetianga a lawnga thial thin hi ka chhung hrisel nan, chaw ei tituitu atante tha hlea ngaih a ni. Hei bakah hian ka chhung cancer vengtu tha tak a ni thei bawk.
Asia chhim leh asia chhim chhak leh Asia Pacific, Guam leh Pacific thliarkar dangahte kum 2,000 kal ta vel khan an lo ching uar tawh hle.
Khawvel pumpui mihring thlirin kuhva ei thin hi 10-20% an awm mek a ni. World Health Organization (WHO)-in a tarlan danin mi maktaduai 600 velin kuhva hi damdawi avanga rilru buaina (psychoactive) neiten inenkawl nan an hmang thin a ni. Tin, zu leh tur (nicotine, alcohol & caffeine) avanga harsatna neite’n an tangkaipui hle bawk. Hetih lai hian ram engemaw zatah chuan uchuak taka kuhva heh an awm thin avangin hrisellohna thlentu a tling mek bawk.
Kuhva rah, a zung leh a hnahte hi tunhma atangin inenkawl nan an hmang tangkai hle thin. A thatna leh a tangkainate tarlang ila:
TLUK THUT ENKAWL NAN
InteliHealth-in uluk taka a finfiah danin kuhva atanga a hriak lakchhuah sawngbawl thianghlim hi tlukthut (stroke) tãwk tawhte enkawl nan a tha hle. Abikin tlukthut avanga tawng harsat leh phing lama harsatna neite enkawl nan a tha hle niin an ngai.
HA NGET DAMDAWI:
Kuhva rah tui/hriak lakchhuah hi ka chhung ha kàr leh a kam tuaka thil ei bangnawi atanga natna hrik tereuhte te (bacteria) awm thinte thattu atan a tha hle a. Chuvangin, kuhva ei mi leh ei lo mi pawhin a rah ringawt an thial thin hian kuhva tui phak chap mai khan ka chhunga bacteria leh hã tingettu natna hrikte a tihhlum theih avangin ha nget leh muat laka fihlim nan a tangkai hle. Chuvangin, Shabbat serh leh seventhday nula tlangval leh naupang thleng hian kuhva khawr ni kher lovin kuhva rah lawng chauh pawh thial ve fo a tha hle
RILRU BUAI DAMDAWI:
Rilru lama buaina nei leh chiangkuanlohna (Schizophrenia) neite enkawl nan kuhva rah hi tha hlea ngaih a ni.
HMUI RO DAMDAWI:
Kuhva rah hi hmui ro enkawl nan leh immune system chak tawk loh vanga ka chhung ro leh chil haw tur nei tha thei lo (Sjogren’s syndrome) tan thial fo hi hmui leh ka chhung ro hulh tihreh nan a tha hle.
DAWLDÃNG DAMDAWI:
Naupai chak lo dawldãng thisen leh calcium tlachham tan kuhva rah thial thin hi a tha hle a, hei hian iron tlakchhamna leh chawtha tlãkchhamna (low blood glucose) a siam tha thei a ni.
Chuvangin, naupai chak lo iron tlachham iron folic acid ei thei lo tan ei fo a tha hle.
THLUAK CHAKNA:
Kuhva rah hi chetsualna chihrang hrang avanga thluak hliam (brain injury) enkawl nan a tha hle. Hei hian tawng fiah lo leh tawng bah bakah tuanfumna leh tihrawl chak lote a pui tha hle thei a; amaherawhchu, ei chin tawk thiam erawh a tul thin.
RULHUT DAMDAWI:
Tunhmain zokhaw lam naupang zingah rülhut pai an tam hle thin. Kei ngei paw’n fahrah ka nih vang nge rulhut ka pãi nasa thin a, ka ka lam atangten ka pawt chhuakin ka luak chhuak fo thin. Chutih lai chuan rulhut hlo (vermifuge) ei tur kan nei zo lova kan tuar dam tawp thin. Rulhut pangngai (tapeworms) & rulhut kawm chi (roundworms) a la awmleh zel vei nen. Heng rulhul zawng zawngte hi kuhva rah thiala a tui lem hian a tihlum vek thei a, chuvangin, rulhut damdawi tha tak a ni. Kan tu leh fate rulhut hlo nghawng tha lo nei pek hranpa fo ngai lovin kuhva rah lawng thial tir fo thin a tha zawk e.
ZUNTHLUM TÃN:
Kuhva raha Arecoline bio-chemicals awm hian zunthlum a thunun thei tih hriat a ni a. Thisen chaw (blood glucose levels) siam thain zunthlum a tiziaawm thei tih hriat a ni.
CELL VENGTU:
Kuhva rah thial hi tar/upat hnua cell tlahniam ( Cellular Degeneration) awm thin vengtu atan a tha hle.
Amahah hian antioxidants tha tak a awm avangin hetiang lama harsatna awm thei vengtu atan hian a tha hle.
THISEN SANG TAN:
Kuhva raha a hnãi (tannins) awm hian thisensãng thununtu atan a tha hle tih hriat a ni a. Hei hian
angiotensin I & II (peptide hormone) thununin thisensãng (Hypertension) a thunun thei a ni.
ENGTHÃWLNA THLENTU:
Kuhva rah hian rilru kap leh thaw ipik (gnawing) lak ata engthãwlna (euphoria) a thlen thei. Hei bakah nawmna, hlimna leh phurnate a thlen tel thei a ni.
LUAK CHHUAK DAMDAWI:
Kuhva rah thial thin hi luakchhuak tihreh nan a tha hle. Zin chhuak turte tan lirtheia chuang hlei thei lo, rui thinte hian an kal hmain kuhva rah thial thin se ruih damdawi tha tak a ni thei.
PUMDAM:
Pum nuam lo, chawpai tawih tha thei lo leh kawpuar nuam lo ven nan pumdam atan kuhva rah thial thin a tha. Santen vengtu tan a tha hle bawk.
TAKSA VAWNGDAITU:
Taksa lum lutuk avanga sahalna awm thin vengtu atan kuhva rah hi a tangkai hle. Tin, khawlum lai chuan panruang nena thial pawlh a tha hle.
NGUINA DAMDAWI:
Kuhva rah hi nguina vengtu (anti-depressant) tha tak a tling. Ayurveda thlirna atanga a lan danin kuhva rah hian nervous system a siamtha thei a, chuvangin, nguina lak ata mi a venghim thei a ni.
CHAKNA BELHCHHAHTU:
Kuhva rah hi central nervous system (CNS) thuam chaktu leh tihmasawntu atan a tha hle a, tha chakna mi pek belhchhahtu (energy booster) tha tak a ni.
Kuhva rah hi hriselna atan tha hle mah se, WHO chuan kuhva ei nasat hi oral cancer an tih heng-hmui (lips); lei (tongue); biang (cheeks); ka chhung, dang, sinus, hrawk (pharynx) cancer thlentu ber niin a tarlang. Hetiang a nih chhan hi kuhva khãwr kan tih pãnruang, chinai (chuna-calcium hydroxide), tambaku, jarda leh bãwlhlo dang nena ei hi WHO-in a sawi chhan ber zawk chu a ni. Kuhva rah lawnga ei erawh damdawi tha tak a ni thei.
Kum 2005-a ka stroke tum khan thisen sãng neisa ka nih inhre reng chungin BP sãng damdawi ka ei that loh lai tak a lo ni nen, kuhva hring eiin ka rui phul sosang phut chuan stroke a rawn thlen ta a, damdawi in min thlen phah ta a ni. Khata chin tun thlengin ka sim chiang ta hle. Chuvangin, kuhva khawr ei fo ai chuan kuhva lawnga thial ve zauh zauh hi uar zawk ila oral cancer lakah kan fihlim tlang thei zawk dawn a ni tih i hre reng ang u.