- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
A zai ka ngaihthlak changin hnuk a ulh a; chhing mittui a far zawih zawih thei. A sakhmel mawina, sakruang kimtlãng mawina leh a lãm thiamna aiin a hla thu leh a phuahtu tum leh phuah chhan hian lairil a fan thuk zawk. A hming Alisha @Alysha tih hi amah nen a inãwm ngawih ngawih nen. Mizotawng chuan Lalnunnemi ti ila a dik zawber mai awm e. Amah hi a zaidam hmel em em lehnghal a. Kum 1995-a Indi-pop album- hmasa bera Made in India tih hla a sak kha kan la hre reng awm e. Kha Album kha hralh a tla hle a; India ramah kawpi maktaduai 5 chuang zet hralh a nih bakah International market-ah pawh hralh a tla hle. Khata tang khan Alisha @Alysha chinai ( hi a invawrhsan phah lehzual hle.
He hla hi a tir takah chuan a phuahtu Biddu hian a thawhpui Pakistani popstar lãr tak Nazia Hassan sak atana a tih a ni. Mahse, Nazia Hassan hian a hna bansana sak chu a duh loh avang leh Pakistana amah ngainatu (fans)-te lakah a hnawn phah a hlauh avangin album hi a siam ngam ta lova. Nazia Hassan hi chuap cancer avangin August 13, 2000 khan a boral a nih kha! A lainatawm takzet. Nazia-in a hnãwl takah chuan Biddu hian Alisha chinai (Lalnunnemi) sak atan a hlan ta zawk a ni. He Album avang hian Lalnunnemi hian International Billboard Award a dawn phah bakah Freddie Mercury Award for Artistic Excellence for the album a dawn phah bawk.
MADE IN INDIA CHU?
Thil siam chhuah chihrang hrangah a siamtu company-te’n an company hming etc. bakah an siamna ram hming an dah thin. Hetiang bawk hian India rama thil siam chhuaktu company-te pawh hian an thil siam chhuah khawimaw lai kil sir remchang laiah Made in India tih an tarlang kiau thin; chu chu Mizotawng chuan India rama siam tihna a ni mai. Khawvel Indopui II-na zawh hnu hun engemaw chen thleng kha chu thilsiam chhuah hrang hrangah-Made in Germany, Japan, British, etc. tih kha a tam hle; a bikin Indopui-II-na hnu lam atanga 1990 chho vel thleng kha chuan Made in Japan tih kha a tam thin hle a nih kha! America laka Japan a tlãwm hnu khan Japan chuan economy lamah tan la thar lehzualin khawvel pumah electronic thil siam chhuah lamah tan a la nasa hle a; Mizoram daikil kar tak takah pawh Japan Radio leh Tape recorder siam kan kawl fur thin a nih kha!
Kumin 2020 chhoah pawh Japan company Toyota, Sony etc tangrualte chuan car thlãwk thei Skydrive tia a hming an vuah, minute 5-10 chhung thlãwk thei chu hlawhtling takin an siam chhuakleh ta der mai A tirah car hi 100 vel siam phawt an tum a. Kumin 2023-ah hian khawvel pumah mipui lei theih tura siam chhuah hman tum a ni. He car hi battery hmang a ni a, tunah enge an an zel ka hre mai rih lo. Kum 2012 atang khan hetiang car hi siam a nih theihna turin hma lak tan a lo ni daih tawh. Skydrive hi lei theiha a awm hunah chuan abikin Aizawl khawpui hi ‘Traffic Jam free City’ siamna atan a tangkai lehzual ngawt ang. Traffic jam karah hma lama motor thlawh khumin a thawl laiah tumin ramhuai speed-in a tlan zawm char char thei dawn tihna a ni.
Japan thilsiamin khawvel a awpbeh hnuah China, S. Korea etc. te’n tan an la thar a, reiloteah china thilsiam chuan tun thlengin khawvel a awpbet ta mek a ni. USA atanga lokal Sap pastor-in Basketball tha zet mai a rawn keng a. “Ngatinge china siam i rawn ken, USA siam a awm law’m ni? tiin ka zawt a. Ani chuan “hei hi USA ah chuan quality tha bera kan neih a ni” a ti a, mak ka ti hle. China hian quality tha.leh tha lo, engkim mai hi a siam ni berin a lang.
Kum 1947-2020 kum 73 chhungin India-in Prime Minister 14 zet kan hrawn ta. Indian National Congress party, Janata, JD, BJP, UPA @INC, NDA@BJP sorkarte an ni. Tu huat thu ni suh se, INC sorkar chhung zawng khan MADE IN INDIA policy an kalpui tha lem lova, ramdang atanga bungraw lakluh lamah an tlan nasa tih a hriat theih.
Kum 1977-a PM Morarji Desai, Jana Party ministry a lo din khan MADE IN INDIA policy a rawn ngai pawimawh hle a. Mahse, a sorkar rei thei si lo, INC bawk a lo sorkar leh a; a ngai tê bawkin kan ti chho leh tleng tleng a. BJP@NDA Sorkar PM Atal Bihari Vajpayee a lo lal a, Made in India policy a rawn vawrh lar leh a, khata tang khan Alisha@Alysha chinai (Lalnunnemi) paw’n Indi-pop album siamin India rama thil siam chhuah pawimawhna hla a rawn sa lar chho a, a hit hle nghe nghe a nih kha!
A hnu lawkah UPA@INC sorkar PM Man mohan Singh kaihhruai a lo ding leh a; a ngai tê bawkin kan ti chho leh tleng tleng a. 2014 – 2023 tun thlengin BJP @NDA sorkar ding lai PM Narendra Modi chuan swadeshi policy a rawn kalpui leh a, ramchhunga thil siam chhuah ngaihsãn policy a ni.
Hetih lai mek hian LAC -ah ramri inchuhna avangin June 15, 2020 khan China PLA leh India sipaite inkhuainuai (standoff) avangin , Make in India policy kalpui thar leh mek a ni. China thilsiam hnãwlin china atanga bungraw lakluh khap a ni deuhthaw ta a, mahse, china atanga kan lalkluh hi kum 2018-2019 chhung khan US ,$87.07 billion manhu bungrua a tling a. India atanga China-a kan thawn chhuah hlut zawng ve chu US $16.75 billion chauh a ni thung. China atanga kan lakluhte chu:-
- Electronic products
- Nuclear mechinery
- Parts of computers
- Cars & motircycle parts
- Toys
Fertilizers
- Mobiles.
- Lighting
- Milk products
- Optical & Medical instruments
- Iron & steel
China-a kan thawn luh vete chu:
- Iron & steel
- Other chemical products-te a ni ve tlawng mai!
Sawi kilkel lo mai ang. A zahthlak, China leh ramdangte tel lovin awmzia ruai kan la nei lo.. Hei vang hian India hian nasa takin tan a la thar dawn mek chauh a ni. India indan atangin kum 74 kan hmang mek tawh chungin Made in India a la tlem hle.
MIZO SIAM
Sorkar laipui ang bawkin Mizoramah pawh Mizo Union, INC, PC & MNF Sorkarte kan hrawn tawh. Heng zingah hian Kum 1996-1998 Pu Laldenga Sorkar MNF ministry-ah khan mahni ram chhunga thil siam chhuah leh buh leh bala intodelh lam ngaih pawimawh a ni. A hma zawng leh tun thlengin Pu Denga hun lai anga kal an awm zui lo. Kan state atanga intodelh theihte tlem i han thlir teh ang.
1. THIL LAIH CHHUAH
Leilung hlutna laih chhuah tur kan nei. Sept. 1, 2010 khan Industries Department atangin Department of Geology & Mining chu Directorate hrana dah a ni. Anni hi leilung hlutna hai chhuah kawnga hmalatu tura tih an ni. Mahse, tun thlengin bahra,sawhthingsephung, perhpawng, tih vel bak laih chhuah kan la nei lo. Nasa zawka tan lak a ngai hle. Mihlimho titi ang deuhin thil hlu tam tak awm mah se a hun a la thleng lo a ni mahna. Mahse, ONGC ,& mithiamte chuan leilung hausakna tam tak kan nei ngei niin an hre si. Zoram Sorkainr tan a lak thar nasat a ngai hle.
2 FURNITURE LAM
Iron, steel, alluminium, thing, mau, hruihnang furniture, belchhun leh thil chihrang hrang zingah abikin thing, hruihnang, mãu hmanga thilsiam leh belchhun hi kan intodelh theihna niin a lang. Engtik kum nge ka chiang ta lo, Sorkar atangin Mizoram siam (local made) Furniture pisa lamah hman tam tumna a awm a; an han kalpui dawn tana mahse, a siamtu Workshop lamte an rinawm leh tlat lo pek a. Hlãwk an tum luatah a quality a chhe êm êm a, tun hmaa Sikula Science kit hman tlak loh an sem chiam thin ang mai kha a nih avangin tih tawp leh vat a ni. A pawi thin teh e.
3. CEMENT MISTIRY
CYMA & Synod Social Front hmalaknain Mizo cement mistriri tam tak chher chhuah an ni tawh. Vai mistiri chhawr ai chuan an hna a chak a, thiam pawh an thiam zawk. Mahse, han chhawr tak tak dawnin vaiho angin dawhtheihna an nei lova, hun an vawng dik lo tlangpui a, bãn tlai an ngai thei lo rum rut. Zilhau an ngai thei lo, an phunchiar tlangpui a, an luhlul bawk tih hi a chhawrtute sawisel dan nia langte chu a ni. Hetiang hi ni suh sela chuan karimganj mistiri chhawr ngai lovin Made in Mizoram mistiri vek kan chhawr thei dawn niin a lang.
4. BUH LEH BÃL
Buh leh bãl, ei leh bãr, chawhmeh thlai hring leh thlai rah, thei rah ilovah kan intodelh thei. Leitha fertilizer ngai lo pawhin kan ram leilungah engkim a la tha thei. Taima tak leh rinawm takin hma la ila, leilet pangngai & tlangram leilet siam theih zawng zawng siam ila, FCI kudam zen lovin, silchar atanga chawhmeh chawkluh ngai lovin kan awm thei. Mahse, rinawmna bawk kan tlachham tlat. Thlai ilo chingtute’n hlawk duh luat vangin DDT leh rannung tur/hlo an hmang nasa lutuka cancer leh natna dang kan vei tam phah niin a ngaih theih. Hun harsa & khirh deuh a awm apiangin tualchhung thar chhuah (local product) man uchuak taka tovin an chhiar leh chiam thin. Khawchhak Palian Xi-Jinping anga huaisen Sorkar, mi diklote thunun ngam hmuh tur lah chu vana rah ang a ni. Phakar thiam leh depde thiam thiam, dãwt hehhote rate siam chawp hmangin bazar thil man a inlumlet mai mai thin. Sorkarin a thunun tak tak ngam si lo. A van hahthlak tehlul em!
5. PUANTAH LEH PUAN THUI
Helamah phei hi chuan kan intodelh hle a, puantahsa phei chu hralhna hnawng khawpin a awm hial. Puanthui zirtir nghal thei deuh vek khawpin puanthui thiam kan ngah. Parda, kekawr, kawr, uniform etc.thui lah an hnehsawh. Mahse, Sorkar supply dawn ta se quality rintlak a ni lo lehpek ang em? tih chu ngaihtuah tham a ni.
6. TUALCHHUAK DAMDAWI
Ramhmul atanga Mizo tual chhuak damdawi tha tak tak awm thei fawmkhawm kawngah leh sawngbawl kawngah pawh a hmanrua hnianghnãr takin Sorkar hian ngaihtuah thei se, medicinal plant chin punna lamah leh a siamna khawl lamah hma lakpui tak tak se, tuna Mizo tualchhuak damdawi siam mektute hi an hlawhtling lehzualin an intodelh thei ang. Mahse, a hlawma supply turah quality a awm leh ngut a ngem tih chu sawi theih a ni lo. Duham luat vanga Nimbu tuia edible acid etc telh talh thin te, khawizu suak zawrhte hi aw!
A TLÃNGKAWMNA
Sawi tur a van tam em! Sawisen a ni lo. Alisha chinai (Lalnunnemi) hla sak MADE IN INDIA hian awmze ril tak a nei. India rama chengte hi mi ngo, midum leh vun rawng hrang inpawlh ni mah ila, India rama thil siam chhuah ngei hi kan duh tlangin kan ngaina a ni tih a ni deuh ber. Rinawmna, tlawmngaihna, dikna, hmangaihna leh taimakna nen mizoram chhung ngeia thil siam leh, chin, thar chhuahte hi Made in Mizoram ah hian innghat ngam ila a van tha dawn em!, Sorkar laipui pawh hian China leh ramdang ringawta innghata ram pawn atanga lakluh ringawt tum tawh lovin tun atang chuan India ramah engkim siam tuma tan lak thar ni se, tiin Make in India policy a kalpui tharleh ta mek a ni. Hetiang bawk hian Zoram Sorkar thar, enchhin huam sorkar hian UT kan nih atanga Kum 50 kan hman mek tawh lai hian Make in Mizoram policy hi a taka kalpui ngam turin Pisa parda leh furniture, bungrua ilo Mizo siam ngei hman tumin a insaipuk mek bawk a, chutih rualin a siamtu tur Mizopa/Mizonu hian rintlãka quality thain a siamin a supply thei ngut ang em? Pu Denga hun lai ang tho khan rintlãk loh hlir bawkin an supply leh mai ang tih hi a hlauhthawnawm hle. Chuvangin, sumdawng rinawm lo leh pamham lutukte khauh takin Sorkar hian khuahkhirhin an phu tawk hremna pe nghal hmiah hmiah ngam thin se Made in Mizoram ngei hi dinchhuahpui ve tura tan lak thar ni se a van lawmawm dawn em.