- Dr. C. Lalrampana
Khawvel hmun dangah leh Mizoramah pawh natna tam ber pawl, chhungkaw tin luhchhuahtu, mihring nunna suat hnemtu leh ramtuileilova siamtu Thisen sang (Hypertension) chungchang leh damdawi pangngai (Conventional medicine) hmang lova lova, Pathian min peksa ramhmul damdawi (Natural/herbal remedies) hmanga inenkawl dan thlir teh ang.
Thisen sang hi Lung atanga thisen pechhuaktu thisen dawt hrang hranga thisen luh dan tur anga lut tha thei lo, engemaw daltu avanga thisen kal tha lo thin hi a ni ber a; chu chu tha taka a kal theih nan theihtawp chhuaha hmalak a ngai thin a ni. Thisen sang hi tehna chihnih a teh theih a, chungte chu:
- Systolic leh
2.Diastolic a ni.
Systolic measurement chuan Lungin thisen a pe chhuak tha em tih lam a chhui a, hetihlai hian diastolic measurement chuan Lungin thisen a pek chhuah that loh dan & chhante a chhui ve thung. Puitling hrisel pangngai thisen awmdan tur (normal ranges) chu:
1.Systolic blood pressure-100-140mm/Hg
- Diastolic blood pressure-60-90mm/Hg.
Thisen awmdan tur systolic Blood pressure 120 leh diastolic pressure 80 = 120/80 tihna a ni a, hei hi mihrisel pangngai (normal) awmdan tur chu a ni. Miin a thisen tehna systolic Blood pressure 140 leh a hniam lam diastolic pressure 90 aia sang a pelh chuan Thisen sang a nei tih thin thin a n.
A VEN DAN:
Thisen sang laka inven dan hi sum tam tak sen ngai lovin, mihringin mahni finna hmanga tih theih tam tak a awm; chungte chu :
- Kan thil chin tha lo leh nunphung tha lo thlak danglam a ngai phawt.
- Chi al (salt) leh sodium diet lam chi ei tlem a, thei thur leh thlai hring lam ei tam a pawimawh,
- Kan rih zawng awm dan tur dik tak mila kan insiam rem a ngai.
- Kan phak tawk leh ngeih tawka taksa sawizawi ((physical exercise) a ngai hemi atan hian kea kal tam hi a pawimawh hle.
- Chawlh hahdam leh urhsun taka inngaihtuahna neih (Meditation & relaxation – yoga).
- Kea kal tam zawng tehna (measurement for brisk walking) hi khawl tereuhte kawnghrena pai mai chi a awm. Nitina kan pen tam zawng inang tlanga tehchhuaktu atan a tha hle.
A NGHAWNGTE:
Thisen sang hian nghawng tha lo tak a nei a, a nghawng thalote kan hriat chian a pawimawh hle. hetiangin:
- Phungzawl anga tluk thuta zen thutna (Stroke) a thlen.
- Lungna leh Lungphu chawl (Heart attack or heart failure)-a thihna a thlen.
- Thluaka thisen zam chat leh puakkeh (Rupture & hemorrhage) a thlenin thihna a thlen thin.
- Kal tha lo (Kidney failure) a thlen thei.
- Zunthlum leh thisen thlum (Diabetes or sugar levels) thlenin a tisang .
- Mit (retina) a tichhiain mitdelna hial a thlen thei
- Mihring Dam chen tur (life expectancy) a tihniam thei
A AWM CHHAN:
Thisen sang awm chhan chihrang hrang a awm thei, chung zinga langsar zualte chu:
- Taksa rih tur aia rit hleihluak khawpa thauna (obesity)
- Sodium lam chi ei tam luttuk (High sodium intake)
- Zu (alcohol) in tam lutuk
- Zuk leh hmuam leh ruih theih thil tih
- Mawm leh thau lam ei tam lutuk
- Sa, Sarep leh thil rep ei tam lutuk
- Thil uih lam chi leh hmarcha thak ei uar lutuk
8, Hmeh han (Ajinomoto) ei tam lutuk.
A ENKAWL DAN:
Thisen sang nei tawh chu a inenkawl uluk a ngai. Insumtheihna hi damdawi tha ber a ni. A ngeih loh zawng, a awmtir theitu tarlan takte khi hriat reng a pawimawh.
Heng bakah hian mahni in lama Pathian thilsiamsa hmanga inenkawl theih a ni a, chungte:
- NIMBU):
Ser/Nimbu, Hatkora etc. ei hian thisen a siam tha a, thisen khang tur a veng thei. Thisen sang a tihniam thei a; lung chakna a pe a, lungphu tha lo leh dik lote a siam tha thei. Nitin Sertui sawr in thin hian thisen sang a thunun theia ngaih a ni, Zing karah tuilum no khata Nimbu pum 1 sawra in thin a tha hle. - SUNHLU :
Tuktin zingkara sunhlu pum khat ei thin hian Thisen sang a tihniam thei a, thisen a tithianghlim thei . Sunhlu um, a rep leh phoro pawh a tha tho. - BALHLA :
Potassium a tam hle laiin sodium a tlem hle thung a; heng thil chihnihte hi Thisen sang veng tur leh thununtu atan an pawimawh hle. Cholesterol a ken ve loh avangin Balhla hian thau a siam ve lo. Nitin Balhla pum khat tal ei hi thisen sang thunun nan a tha hle. - TOMATOES :
Tomato hmin a haua ei hian thisen sang a tihniam thei; Thin (liver) a tihchak a, thau lutuk tur a veng thei. Nitin Tomato hmin pum 1 tal a haua ei thin a tha.
5.CARROT & SPINACH :
Nitin Carrot tui (carrot juice ) 300 ml-a spinach juice 125 ml telh in thin hian thisen sang leh hniam bakah thisen kal tha lo tinreng a siam tha thei. Lungna, leh lunga hnai awm, zun kawng tha lo leh Cancer, Pile tha lo, glaucoma, leh coryza thlenga siam thatu damdawi tha tak a tling.
- FANGHMA):
Potassium a tam avangin Fanghma tui (Cucumber juice) hi Thisen sang leh hniam atan damdawi tha tak a ni. Nitin fanghma ei hi thisen sang vengtu tha a ni. - AlLU:
Alu ei hi thisen sang damdawi tha tak a tling. magnesium a awm avangin thisen sang a tihniam thei . A kawr nen pum chhumin chi tlem al tha. Alu hi chaw tha tak a ni a; Nitin Alu a kawr nena pumchhum pum khat tal ei hi thisen sang tan a tha hle.
9.PURUNVAR:
Tui thianghlim Thirfiante 4 & Purun var tui far 6 pawlha nitin vawi hnih in thin hi thisen sang tihhniam nan a tangkai hle. Nitin Purun var mal 4-5 ei thin hi a tha a, bawnghnute nena tengkhang pawh a tha bawk. Hei hian thisen a silfai a. Lungphu tha lo a veng a, kawchhunga boruak chhia (gas) a paih chhuak a, thisen dal tur a veng bawk. Purun var a kawr nena ei hi a thalehzual a. a kawr hian gas a paih chhuak tha bik.
9.COLOCASIA :
Colocasia vegetable nitin 25 grams ei ziah thin hian lungna a veng a; thisensang a tihniam thei.
- BUTTERMILK :
Buttermilk ei hian thisen sang leh hniam a siam tha ve ve thei. Taksaa tur awm a paihfai thei a; Bawnghnute tak atanga siam ni thei se a tha bik. - KHAWIZU:
Nitin khawizu thirfiante 1 lek ei a tha a, hei hian thisen sang tur a ven bakah thisen bawm a vengin a vawnghim a, stroke tur a veng tel thei.
Khawizu fir dik tak chauh a tha. - NIM HNAH):
Tuktin Nim hnah tui sawr 25 grams in thin hi thisen sang tan a tha. Rila rulhlut awm thlengin a tihlum thei bawk. - DAWNFAWH MU):
Dawnfawh mu (seeds)-ah hian cucurbocitrin a tam avangin thisen dawt a tizau a, kal (Kidney) tan a tha bawk. Dawnfawh a mu nena ei hi thisen sang leh hniam tan a tha hle. Dawnfawh mu thirfiante 2 rawt dip tui chhuanso no 1-ah telh tur, darkar 1 dah hnuah puan thianghlima sawrin ni 1-ah vawi 4 vel in thin a tha. - PÃNHNAH KUANG:
Panhnah kuang hlang leh purunvãr inzata chawhpawlh densawm tui sãwr 50-60ml vel in thin a tha. A hnah hlang nena densawm pawh a tha tho bawk. - JOPAN PLUS:
Janpanhlo ral atanga Mizo Herbal Society, Keifang-in Jopan plus syrup a siam hi nitin 30-50ml ei hi thisensang & hniam/ zunthlum tante a tha hle. Rikrum thil (emergency) atan a tha lehzual.
Hengte hi tum 1-ah a vaia hman rual tur ni lovin mahni remchan ber apiang hman mai tur a ni e. A dang tangkai tam tak a la awm thei; tarlan vek sen a ni lo. He natna la vei lo leh vei mekte pawhin thu awih taka heng hi kan zawm a, Nitin khel lova kan tih theih chuan Vai damdawi (conventional medicines/allopathy) hmang lova inenkawl dam leh inven theih a ni tih hriain uluk takin ngaihven theuh ila a lawmawm ngawt ang.
NB: Article hi keima tawnhriat leh hmuh dan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).