- Zoliansanga Tlau
‘Ka zinkawng Bumboh’ tih lehkhabu Clement Liankunga, IAS (Retd) ziah hi chhiar amanhlâ khawp mai. Kei chaklo leh bawrhsawm, rethei leh pachhia, leh chaklo hian he lehkhabu avanga hian hmalam pan zel tura min fuih phurin min nawr kal a. Mi ropui tak takte zin kawng hi a awlsamin a tluang pur lo fo va. Kawng nuam lo tak tak an zawh tum a awm thin tih min hrilh nawn leh a. A tawpah erawh hlawhtlinna tlang chhip thlen theih a ni chauh thin tih min hrilh bawk.
Clement Liankunga lehkhabu-a ‘Duhsakna thu’ ziaktu Lalrammawia Ngente-in, “ka lo rin lâwk ang ngeiin Pu Kunga hlawhtlinna kawng hi a chhukin a chho kher mai. A thawhrimna te, a tumruhna te, a pachanna te, a huaisenna te zawng zawng hi a hlawhtlinna kailawn a ni” ti-a a sawi hi a bu chhûng han chhiar zawh takah chuan a dik zia a lang chiang khawp mai.
‘Father compound-a serthlum kan ru’ tih leh ‘Sairawkherhin CRP Havildar chalah ka perh’ tih thupui hmanga a thuziahte hi ngaihnawm kati khawp mai. Tin, ‘Zu ruiin zurui vêk kan man’ tih a ziahte hi a thupui hian min hîp nghal em em a, nuihte pawh a tiza ang reng a;mahse, a phenah hian zirlai tha tak a awm si a ni. Khai mah aw, a nupuiin “Inzak lo’m ni, zu rui chungin midang in man a ni maw. Zanin lovah pawh in zu in thathoin mi dang in man fo tih ka hria,” ti-a a ânkhum hrep mai chu sawi tur a vang viau a niang, an ngawi dâk a ni awm e. Hetiang thil a thleng hi Clement Liankunga’n pawi a tih thu heti ang hian a sawi “SDPO nen zu-in hnuah zurui kan man kha tun thleng hian ka la inthiam thei lo” tiin.
Thingtlanga piang leh sei lian a ni a. Naupang tê a nih laiin a nuin a boral san a. Harsatna rapthlak takin an inchhungah bu a khuar ringawt pawh tawrh thiam a har dâwn tehlul nen, rambuaiin a rawn nang chho leh ta nghal a. A va ipikthlak dawn tehreng em! Chu-a-chhapah Indian army leh MNF lah an hrâng nasa mai lehnghal a. Chuvang chuan Indian army leh MNF puak pawh a phur ve thin a ni.
Chhungkaw harsat nen, rambuai lo ni bawk nen lehkha pawh a zir mumal hlei thei lo va. Mahse, zirna ngaisang mi a nihna leh a tumruhna chuan BA (History) hial a zir thlen tir a ni.
IAS nih a tum ruh hle a. Heti ang hian a inbuaisaih dan a sawi: “UPSC mains exam hi lehkhabu chhiar nasat leh tihhrâmna nun neih a ngaih avangin sawrkar hna ka thawh ve, Asst. Auditor, Account and Treasury, Govt. Of Mizoram atangin without pay-in thla 2 chawlh ka la a, ka nupui (nurse) erawhin chawlh la ve lovin ni tin Assam Rifles Hospital – ah a duty reng tho. A duty hlânin nau-awm leh lehkhabu chhiar ka fawmkem a, châw ka pek hnuah khumah ka mut tawp a, lehkhabu ka chhiarsan thin” tiin.
Sawi chhunzawm zelin “thian ten Shillong-ah leh New Delhi-ah coaching an kal a, kal thei lote pawhin correspondence tal zawmin note tha tak tak an nei bîk a. Kei erawh coaching ka kal loh mai bakah correspondence takngial pawh ka ti ve thei lo. Coaching-a kal leh correspondence – a zirte khan note tha tak an nei a, chhiar ve tura copy ka dil pawhin min pe ve phal ngai lo. Ka ruala exam, note min pe ve phal lotute kha, an hming erawh ziak lang lo ila, a tling bîk ang, an ti nge min îtsîk zawk, tih vawiin ni thleng hian ka la hre thiam lo”( p. 63,64) tiin IAS ni tura a zinkawng Bumboh zia a sawi te hian mittui a tiluang mai dawn alawm maw le!
A thawhrimna chu Pathianin malsawmin IAS a ni ta a. A sawi pawimawh tak pakhat chu “Zofate zinga tam takin; ‘kei chu kan chhungkua kan rethei a, ka education background a chhe si, school tha leh college thaah ka kal ve si lo va, UPSC Exam – ah ka tling zo ve lo vang,’ tiin an huphurh thin. Chu chu chhuanlam a tling lo a ni tih kan chhungkaw dinhmun leh education background tha nei lo chunga IAS ka tlin theih atang hian a chiang a, hetiang hi insawi thaihna dik lo mai mai a ni, tih a chiang hle” tiin. Tin, mak deuh chu Clement Liankunga’n IAS a exam kum hian Mizoram atangin amah chauh a tling a. Amah îtsîk tute kha tumah an tling lo a ni.
Bihar state sawpchhetu chu Laloo Prasad-a a nih tih he lehkhabu atang hian a chiang hle. Laloo-a Politics khelh dan kha a rapthlak takzet zet a. Laloo-a chanchin ka’n chhiar tak tak mai chu nuih loh a har khawp mai, a hnuaia thawh a nawm dan a danglam hmel hle. Laloo-a’n English a zir tih a ziah phei hi chu pui tak a ni. Sap tawnga a tawng lai hriat a chakawm mang e! “A mood a fuh chang chuan agenda pangngai sawi lovin nuihza a siam a, nuih hluah hluaha meeting zawh chang a tam khawp mai. A mood a fuh loh tum erawh chuan eng ang pawhin a zawhnate chhang tha hle mah ila, a lung a awi ngai chuang lo” (p. 157) tia Laloo-a chhunga a sawi hian Laloo-a nihna a sawifiah chiang viauin a lang.
Laloo-a lalna a tawp a, Mi tha leh fel, Bihar hmangaihtu Nitish Kumar a rawn lala, thla hnih a ral chauhva Bihar a rawn danglam tan der a ni tih thute hian rilru a hneh khawp mai. He lai thu ka chhiar lai hian vai film zotawnga an lehlin ‘One Day CM’ kha ka hre chhuak a. Mizoram pawh hian Nitish Kumar-a anga ram Hmangaihtu kan mamawh ta khawp mai tih chu kan chiang tlâng viau a ni lo’m ni.
Bihar state kha han ngaihtuah chhunzawm leh lawk ila. Inthlannaa Laloo-a tlin tum dan mawlh hi a ni zahthlaka pui chu ni – “Laloo-a’n engti kawng pawha MP tlin a tumruhzia amah ngeiin min hrilh tawh ahnu hmanah dan leh dun palzuta tlin a tumzia a nupuia nauin min hrilh leh ta a ni. A sawi dan chuan, ‘Laloo-a vote a tlem zawk dâwn tih i hriat veleh counting Hall-a light off – tir thut la, chutih lai chuan SDPO leh a hoten Sharad Yadav – a vote hmuhte an lo paih bo dâwn nia,” tiin. Clement Liankunga hian hei lo pawh sawi tur a neih teuh ka ring.
Eng pawh nise, Pu Kunga thuziah hmangin titawp ila a tha ang. “Zofa tam zawkte nuna bet tlat, Itsîkna hi hma lam panna kawng daltu a ni a, mite kan tanpui thei lo a nih pawhin itsika diriam kher a tul lo. Îtsîk hian rilru a tihrehawm mai ni lovin thling hial a ti ro thei, tih hriat a tha khawp mai. Mite harsatna leh vanduainate hi tuarpui a har lo, nimahsela mite hlawhtlinna leh hmingthanna erawh rilru chhungril taka lawmpui a harsa thin. Theih ang tawka mite tanpuitute hi he khawvela mi ding chhuak an ni châwk, tih hi theihnghilh lo ang u”.
Clement Liankunga hi July 31, 2020 chhun dar 12:17 khan kum 69 mi niin Zunthlum natna avangin a boral tawh nghe nghe a. A pawiin a uiawm mang e.