ZORAM, KA RAM

  • Zoliansanga Tlau

“Kan tih leh kan sawi apiangte,
Pathian leh kan ram tan ni se” – Kaphleia

TU NGE I NIHt ENG HNAM NGE I NIHt

Tu nge ka/kan nih tih zawhna hi zawhna pawimawh tak mai a ni a. Chu ka/kan nihna kan inhriatna chuan kan nunah nghawng neiin awmzia a nei thin. Rev. Lalawmpuia Hauhnar chuan “Identity chu mahni kan inhriat dan leh ni ngeia kan inhmuh dan sawina a nih theih rualin, mi dangin kan nihna atana min rawn barh luih, a hnua kan nihnaa kan pawm zui tâk pawh a ni thei ang” tiin a sawi. Kan Lal Isua pawh khan “Mite’n tunge a ni mi tiht” tiin a zirtirte zawhna a zawt a, an chhang nak nak a. A hnu deuhah ‘A nih leh nangi’n tunge a ni min tih’ tiin Pertera a zawt leh a, ani chuan chhanna dik a hrilh a nih kha.

‘Tu nge i nih tih zawhna chuan zawhna dang a hring lehnghal a chu chu, eng hnam nge i niht tih zawhna hi a ni. Eng hnam pawh ni ila, chu hnama kan inchhâlnaah chuan kan chiang tur a ni.

Khawvel hmun hrang hranga mahni hnam ngaisang a chawi vul duhna leh hetiang lam hawi zawnga thanharhna thlipui chu Europe rama kum zabi 18-naa romantic nationalism thleng nen khan a inkungkaih tlat a. Kum zabi 20-na lai khan Mizo National Movement pawh a rawn alh pawr viau a nih kha. Kum 20 chhung tehmeuh rambuai kan nih nghe nghe kha!

Rev. Lalawmpuia Hauhnar vekin “Ethnic Identity kan tih hian eng hnam bil (ethnic group) nihna emaw neia inhriatna leh chu lama thahnemngaihna kan neihin nihna a rawn hrin chhuah sawina a ni” tiin ethnic identity a hrilhfiah bawk.

Hnama kan chian a pawimawh thu kan sawi rual hian fimkhur taka kan kalpui erawh a ngai tih kan hre tur a ni. Hnam nihna (ethnic identity) chawi vul lutukna emaw chawi san tum lutukna emaw avangin khawvel hmun hrang hrangah buaina a thleng tawh thin a, tunah pawh hmun thenkhatah chuan a thleng mek mai thei a, a la thleng dawn chauh mai thei bawk. Chutih laiin hnam nihna an chawi lara an chawi san avanga hnam thenkhat hniam lam pan tial tialte dinchhuah thu pawh sawi tur a awm ang.

Eng pawh ni se, hnama kan chianna chuan kan pi leh pute chenna ram, tawng leh hnam rohlu eng pawh hmangaihna leh humhalh duhna a hring thin a. Tichuan, Nationalism, Patriotism tihte chu kan hmelhriat ta viau thin a ni. Dr. C Lalawmpuia Vanchiau-i’n “Nationalism chuan thliarkar rilru pu chunga mahni bil inhung khawm (integrity) duhna a hring a; a nau hrin enin – jingoism (mahni ram leh hnam tan hlurna), xenophobia (hnam dang leh ram dang mi hlauhna) leh chauvinism (mahni ram chhuang lutuka ram dang hmuhsitna) te nen an inlaina hnai thei viauin alang tel thei” tia a sawi hi kan fimkhur nan hmang theuh ila a tha ang.

MIZO KAN NI

Kawr tuite hian luan khawmna an neih loh chuan an chak tawk thin lo. Chutiang chiah chuan hnam khata chi peng hrang hrangte hian inchhunfinna hming kan neih loh chuan kan inpumkhatin kan inlungrual tha thei lo vang a, kan chak tawk thei lo vang. Chuvang chuan Mizo chi peng hrang hrangte inchhunfinna hming neih a tul tih a chiang. Ram leh hnam din chhuah nana thil pawimawh paruk, Anthony D. Smith-a tarlan zingah pawh “a huhoa inkohna tur hming tlanglawn neih (Collective proper noun)” (L. Keivom, ‘Zoram Khawvel – 4’, p.23) a lo ti ve chiah bawk.

Mizote hi ‘Mongal’ hnam zingah ‘Mongoloid’ zinga mi an ni a. Tawng lamah chuan ‘Tibeto Burman’ hlawm zinga mi an ni thung. Tibeto – Burman tawng hlawmho kal hmang chu : SOV niin thil tih tuartu (Object) ziah hmasak thin a ni a, thil titu (Subject)-in zuiin thiltih (verb)-in a zui leh thin (‘Mizo Chanchin’ p.2).

B. Lalthangliana chuan “chhuahna leh tobul thuhmun, culture inang tlâng, tawng inhnaivai emaw, chi khat emaw hmang, hmanlai thawnthu leh hlate inhlat lutuk lo, pianphung, zia leh sakhaw huang khata awm, khawsak dan leh tihdan hmang inang tlâng deuhte hi hnam khata sawi thin a ni” tiin a sawi. Hetiang zawnga chhut chuan Mizo chi peng zawng zawngte nena kan danglamna aiin kan inzawmna leh chhuk khat kual kan nihna a tarlang zawk niin alang.

Donald Horowitz chuan, “Tu nge kan niht tih hrilhfiahna chu khawi atanga lo kal nge kan nih tih chhannaah a inthlung tlat a ni ” a ti (L Keivom, Zoram Khawvel 4, p.38). Mizo hnathlak lo chhuahna nia kan hriat dan pawh hming inzul tak tak kan nei a : “Lusei chuan Chhinlung, Hmarin Sinlung, Tedim (Paihte)-in Khul, Kuki (Or Thado)-in Chinlung, Darlong-in Sinlung, Anal-in Khol, Kom-hoin Khur atanga lo chhuakin an insawi” (B. Lalthangliana, ‘Mizo Chanchin’ p.45).

Thawnthu inang pawh kan nei nual, eng tik hunlai emaw chuan an lo chengho ang a, thawnthu inang an lo sawi thin a ni ang:

“Mara (Lakher) lam chuan Lalruanga thawnthu hi ‘Nara thawnthu’ an ti mai a. Lai (Pawi) lam chuan ‘Lalruanga leh Keichala’ an ti a; tin, Kawrdumbela thawthu te, Liandova te unau thawnthu te, Zawlpala leh Tualering (Tualvungi) thawnthu te leh a dangte an nei a. Thado-Kuki pawhin Chentatrawta thawnthu leh a dangte an nei a. Tripura rama khawsa, mihring tlemte chauh awm Bongcher chi peng pawhin Chemtatrawta thawthu te, Bakvawmtepu thawnthu te an nei bawk…Mizo thawthu lar tak Lusei lamin ‘Chhura’ an tih chu Hmar chuan ‘Sura’ an ti a, Paitein ‘Penglam’ an ti a. Gangtein ‘Bilpi’ an ti a, Falamin ‘Tenglam’ an ti thung” (B. Lalthangliana, ‘Mizo Chanchin’ p.81, 82).

B. Lalthangliana vekin “Mizo hla hlui kan zira thil lo lang chiang tak chu, tawng a inpawlh chuat hi a ni. Bawhhla leh hlado kan en chuan, tunlaia Lai (Pawi) an tih tak tawng a tam hle a; Sakhaw lam leh thiam hla kan thlirin, tun laia Hmar an vuah takte tawng a thahnem bawk” (Mizo Chanchin. p.82) tiin a ziak bawk.

Israel hi tun hma chuan Hebrai an inti ngai lo va, hnam dang hoin an kohna hming a ni tiin a zirmi te chuan an sawi. Chutiang deuh chuan India-a awm Mizo hnahthlak awmte chu ‘Kuki’ tia hriat an ni a Khawchhak lam chuan Mizote chu ‘Chin’ tia koh an ni ve thung. Mahse, he’ng hming pahnihte hi midangte min koh dan mai niin a hriat a. Keini Mizote chuan ‘Chin’ emaw ‘Kuki’ tiin emaw kan inko ngai lo niin alang.

B. Lalthanglaina paw’n, “Tunlaia ‘Mizo hnahthak’ ti emaw, ‘Mizo hnam hrang hrangte’ emaw tia an sawi thin hi Sapho khan ‘Kuki-Chin Group” tiin an lo vuah a. Heng ‘Chin’ tih te, ‘Kuki’ tih te leh ‘Kuki-Chin’ tih te hi hnam dangin an koh dan leh an vuahsak vek a ni hlawm a, anmahni ngei chuan inkoh nan an hmang ngai lo. Manipur leh Tripura rama Mizo hnahthlak tlem deuhte chuan an la hmang zui zel” (Mizo Chanchin, p.94) a ti. Chutiangin, keimahni leh keimahni huang chhunga chi pengte kan in koh dan leh chi peng hming kan put duh dan pawh a inang chiah lo niin alang : Luseiin Chhim lama Mizo hnahthlak awmte chu ‘Lakher’ an ti a. An mahni chuan ‘Mara’ an inti thung. Mipa chal chunga sam zial chu Luseiin ‘Pawi’ an tia, anmahni chuan ‘Lai’ an in ti thung a. Lai (Pawi)-in mipa tukhuma sam zial ho chu ‘Mar’ an ti a. Tin, Luseiin ‘Paite’ an tih pawh, anmahni chuan ‘Zomi’ an inti bawk (Mizo Chanchin, p.94).

Mizo hnahthlak zawng zawngte huapzo hming an inkoh dan leh inkoh hun tak chu hriat har viau mah se, Mizoram Bawrshap MB Mc Cabe-a’n kum 1892 (‘Our relation with the eastern Lushais’)-ah chuan “Luseiho chuan Mizo (Mizau) an inti a; chu chuan Ralte, Molbem, Khuangli, Paihte, Taute, Jahau, Dulien, Lakher, Fanai, Poi, Dalang, Tangur, Sukte, Mar, Falam, Paukhup, Liellul te a huam vek a ni” (‘Mizote Thlang Thlak Thu’, 2023. P. 24) tia a ziah hi chhinchhiah theih kan neih hlat ber a ni rih ang. A aia hma pawhin Mizo an inti tawh mai thei nachungin ziaka chhinchiah kan hmuh theih atang chuan 1892 kha a ni. Kum 1871 khan Sap naupang pakhat an man chu Bengkhuaia khua leh tuite chuan ‘Zoluti’ tih nachang hre tawh mah se, ‘Mizo’ tih taka inkohna a nih loh avangin tun dinhmunah chuan kum 1892 hi Mizo tih ziaka chhinchhiah kan hriat hlat ber a ni.

Chutih rual chuan, ‘Mizo History (Mizo Hnam Hrang Hrangte Chanchin), 2011’ ziaktu Hrangthiauva kha chuan:

“Kalemyo-a thlahtu lam chhui ve thin pakhat Zasinga (Zachhinga) chuan kum 1955-a kan inkawm tumin, Mizo thlahtu chu Mizova a ni a, Mirua te, Nagaho thlahtu Marau te nen unau an ni tih a lo sawi a. Chuti ang chuan Mizova thlahte kan nih vanga Mizo lo inti kan ni thei ang emt Mizo hnahthlak zawng zawngten Mizo hnam nia kan inngaih phah theihna tur chuan Run lui chhak lamah ngei a chhan awmin a rinawm a ni. Chhinlunga an awm hnu chuan Runkhawmah an awm hmel a. Chuta tang chuan an lo inthen darh ta niin an sawi a” tiin a ziak ve thung.

T.H. Lewin-a khan kum 1874 daih tawh khan Mizo hnahthlak te chu “The generic name of the whole nation is ‘Dzo’ ” (‘A fly on the wheel’, p. 246) tia a lo ziah avang khan a ni mai thei, mi thenkhat chuan ‘Mizo’ tih aiin ‘Zo’ tih hmang duh an awm a ni awm e. Hei vang hian a ni mai thei: Mizo Ralte, Mizo Hmar, Mizo Tlau, Mizo Chhakchhuak, Mizo Khiangte tia invuah duh mai pawh an awm a ni awm e . Hetiang hian kal chiah ilang chuan Mizo tih aiin chi peng leh chi peng bikah kan kal nat lutuk a hlauhawm hle.

Chuvang chuan mahni chi leh chi peng hming hnualsual chuang lovin Mizo tihah hian inchhunfin a tha zawk ang a, a finthlak ber bawk ang. Tuna Mizo tawng kan tih pawh hi Duhlian tawng, a hnua Lusei tawng tia hriat mah ni se, Lusei tawng ngau ngau a nih tawh bîk loh avangin Mizo chi peng zawng zawngte tawng intawmah pawm tur a ni.

MIZOTE CHENNA RAM

Eizawnna avangte leh chhan hrang hrang avangin Mizote chu khawvel ram hrang hrangah emaw hmun hrang hrangah emaw awm darh mah ila, kan ram chu Mizoram hi a ni kumkhua dâwn avangin hmangaih leh humhalh, venhim a ngaih huna venhim chu kan kuta awm, kan mawhphurhna a ni.

Kaphleia’n,

“Riakmaw angin kawl pawh vêl ila,
Sappui tual nuamah pawh lêng ila,
Ka muanna thing thiang i ni,
Ka rinpui leh ka chhuan i ni” a lo tih hial kha.

Kan chenna theuh ram mai piah lamah, kan hnam ram hi a ral a nih chuan Mizo hnam pawh hi a vakvai viau dâwn a ni. Chutiang a thlen chu kan phal dâwn em ni. Kaphleia vekin,

” Aw, chung Pathian,
Hnam tin khawngaihtu thin,
I fate bawk kan ni;
Mi hnuaia kan kun bîk phal suh la,
Hnehchhiah leh bumna min dopui la;
Kan tih leh kan sawi apiangte,
Pathian leh kan ram tan ni se” a tihna thinlung hi kan tawmpui ve dâwn lo’m nit Chutih rual chuan kan ram leh hnam kan hmangaihna aia nep bîk chuan lovin hnam dang leh ram dangte chu hmangaih ila, thil dik loh thil tha lo erawh chu do tlat thung ila.

Rokunga’n, “Hnam dang hmusit mai lovin, thian a’n i siam ang u” a tih kha i hre reng ang u. Chutih rual chuan kan ram min chuhpui tlattu leh min nek reng tute chu hmachhawn a tul chuan kan hmachhawn ve mai tur a ni. Hei lo ram dang kan neih loh hi!

Kan bula mite’n min khak min khak a, min khei min khei laia kan ngawih mai mai chuan chhan a awm ang. Kan dik loh vang emaw kan ngam loh vang emaw intihbuai kan duh loh vang emaw a ni thei ang. Kan diknaah pawh kan ngawih hram hram a ngaih hun chu a awm alawm; mahse, a loa luak chhuaka kan ngawih liam mai mai hian thil tha lo zawk a thlen thei a – kan dik lo tak tak vang emaw kan ngam lo tak tak vang emaw, kan mawl vang emaw tia min ngaih ve theih avangin rilru fîm taka ngaihtuah chunga a huna kan chet ve ngam a ngai ang. A bîk takin ramri chungchangahte phei chuan kan ngawih liam mai mai hian rah tha lo zawk a chhuah thei tih kan hriat a ngai. Eng emaw lai khan state pakhat chuan min zuam viau reng kha!

July 26, 2021 chawhma khan Mizoram chhunga Vairengte daiah Assam Police thahnem tak an rawn lut a, Vairengte Auto-Rickshaw stand-a Mizoram sawrkarin Police duty post a sak chu hnehchhuhin an bei a. Tlaiah silai hial puakin Assam leh Mizoram chu an inkap ta nge nge a. Assam Police paruk an thi a, Mizo pakhat a hliam bawk. Hamlet-a’n “An duh a, an zawng a, an chova, an el a, an rim a, an rim thlu ta a, an phu ve rengah ka ngai mai a ni” a tih ang mai khan, Mizoram chhung pawh zah lo, kan ram chhung ngeiah buaina rawn siam ngam chu engvangin nge kan beih let loh tehlul ang ni. An cho chhuah buaina avanga Assam lamin mi paruk hial nunna hlu tak an chan kha a pawi takzet a ni.

Kenny Rogers-i’n mawi taka a sak Coward of the county hlaa :

“I promised you, Dad, not to do the thing you’ve done
I walk away from trouble when i can
Now please don’t think i’m weak, i didn’t turn the other cheek
And papa, i should hope you understand
Sometimes you gotta fight when you’re a man”

“Ka pa, i lo tih tawh ang ti ve lo turin, ka intiam a,
Buaina pumpelh turin ka theih thawp chhuahin ka bei bawk,
Ka chak loh vangah tunah hian khawngaihin ngai suh ang che, Min tinatute chunga tharum thawh loh ka tum ta bik lo,
Ka pa, i hriat thiam ka beisei,
A chang hi chuan mipa anga kan beih let a ngaih chang a awm thin a nia” a tihte kha min hriat chhuah tir e. A tul a nih chuan kan ram chhan nan chuan kan nunna hial pawh kan hlan mai a niang chu!

William Shakespeare-a khan,
Min chhun chuan, kan thisen a chhuak lo vang em nit Min dek chuan kan nui lo vang em nit Tur-a min hrai chuan kan thi lo vang em nit kan pawi in khawih chuan phuba kan la ngei dawn lo ang em nit (“If you prick us, do we not bleedt if you tickle us, do we not laught if you poison us, do we not diet and if you wrong us, shall we not revenget) (The Merchant of Venice, Act III, scene I)” tia Shylock a lo sawi tir ang khan, min kheia, min nek a, min sehtute lakah phuba kan lâk ve mai loh nakah! Kenny Rogers-a hla sak ‘Coward of The County’ a a changtupa Tommy-a, mi dawihzep tia an sawi leh an hriat chu, misual rual ‘Gatlin Boys’ hovin a bialnu Becky an lo tihnat avanga a bialnu chhan nana mi dawihzep atanga mi huaisen ni ta, Tommy-a’n silai hmanga mi sualte a beih dan nen pawh Mizoram chet dan kha a inzul hle.

A pawng a puiin mi tihbuai emaw phuba lâk emaw thisen chhuak khawpa in beih lam emaw ka support tihna a ni lo. Phuba lâk hun leh fing thiam taka chet lâk hun pawh a awm a ngai tih hi ka thu vuak thlak a ni. Kristian ram kan nihna emaw kan kristianna emaw chang chawia ngawih liam mai mai hian thil tha zawk a hring chhuak chuang lo thei tih hriat a tha.

John Lennon-a’n :

“Imagine there’s no countries,
It isn’t hard to do,
Nothing to kill or die,
And no religion, too,
Imagine all the people,
Living life in peace…

You may say I’m a dreamer,
But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us,
And the world will be as one”

(Ram awm lo angin han ngaihtuah teh,
Thil harsa a ni lo,
Tualthahna leh thihna awm lovin,
Sakhua pawh awm lovin,
Mihring nun ralmuanna hmun chu,
Han ngaihtuah teh.

Duhaisam mi min ti mai thei,
Mahse, kei chauh ka ni lo,
Nakinah chuan min la zawm ngei ka beisei,
Khawvel hi pumkhatin a la awm ang.) tia a duhthusam lah a la thleng famkim thei rih si lo va! Zephyr Mapuia’n “Dream a hlawhtlinte chuan dream a ni nang” a tih ang mai khan John Lennon-a dream hi dream a la ni rih zawng a nih hi maw.

“HLA TAKA RAM ROPUI”

Zikpuii pa khan ‘Hla taka ram ropui’ tih thupui hmangin thu ngaihnawm leh ropui tak mai a ziak a. Chu a thu ziakah chuan hla takah ram ropui a awm bîk chuan loh thu a sawi tumna a ni ber. Ni e, khawvel ram dangte chu tha bîk, ropui bîk emaw changkang bîk emaw tura ngaihna hi a lian hle mai thei. Kan hriat angin kum 2020-a United States President tur thlan a nih tum khan khawvela ram ropui ber ni-a lang America President thar tur chu khawvelin a thlir thup a. Chutih rual chuan Presidential candidate Donald J. Trump leh Joe Biden-a te debate erawh beisei a pha lo hle. Kan ramah pawh kan tih ngai loh tawngkam chhe pui puin an inbei a. An khingpuite thusawi zawh hun pawh nghak zo lovin tawngkam dengkhawng tak takin an in chhang a nih kha! Hla taka ram ropui kan tihte pawh hi eng teh ruai chu an ni bîk lo a ni ang.

Eng pawh ni se, keini ram pawh hi hei ai hian kan siam ropui ve thei tho lo maw. Tu mawh ngei ni ang. Tute nge pawimawh. Tu te’n nge hma la ang. Zirsangzela Hnamte-in “Tu nge dik lo tia zawng buai mai mai lovin, keimahni theuh inenfiah zawk ila” a tih kha i hre reng ang u.

‘Keimah’ hi ka pawimawh ta ber a nih chu. Chu ‘keimah’ chu ka inhriatchian a, ka insiamthat a, hmasawn duhna thinlung nena ka hna ka thawh a, ram hmangaihna thinlung ka neih bawk chuan rah tha tak a chhuah ngei ang a; hmasawnna kawng ka zawh chho tan tihna a ni ang.

Chhungkuaa pa ber leh nu ber, Kohhran leh NGO-a hotute, Politician (CM, Minister, MLA) te, Department tina head te hian ‘keimah’ tih thupui hi an man fuh a, an nun an bihchian thin a, Pathian an tih tak tak bawk chuan eirukna leh hlemhletna a bo ang a, ramin hma a sawn phah ngei ngei ang.

Zikpuii pa’n “Ram changkang kan tih, ei leh in, sum leh pai thawkchhuak thei deuh hnam chuan a thawkchhuak tam ve thei lo chu lo min hmusit deuh va, tin, a lehlinga thlir chuan thawkchuak tam thei lo hnam chuan a thawkchhuak tam thei deuh chu kan hmu sang ve a, chumi danglamna-ahte chuan khawvel pum hi kan inel a ni. Ram leh hnam danglamna ber pawh chu, chulaiah chuan a innghat ber” a tih hi a pawmawm hle. Ram intodelh lo leh kan mamawh tawk thlai thar chhuah kan nei lo te, kawlphetha kan intodelh lo te, kawng kan nei tha lo te hian hnam dangte hmuhsit leh enhniam kan tawh phah fo hi a zahthlakin a hrehawm ngawt mai!

Kan ram siam tha tur hian kan mamawh hmanruate chu kan nei reng niin alang a. Idea pawh kan nei tha thawkhat viauin a rinawm, heti zozai lehkha thiam tamna ramah hian; mahse, a taka thil ti tak taktu emaw ram leh hnam hmangaih tak taktu emaw hi kan mamawh chu a ni mai lo maw. Tun dinhmunah chuan ‘hla taka ram ropui’ chu kan la thlir lo thei lo a nih hi maw! Lalramnghinglova’n ‘Kan ram thlaphang’ tih hla a phuah chuan, kan ramin a mamawh chu a ho ang reng khawp mai – “Dikna te leh rinawmna, huaisenna” te a ni deuh tawp mai:

“Kan ram leh hnam chhan tur hian,
Sum leh pai hausakna a ngai love;
Dikna te leh rinawmna, huaisenna,
Kan ram tan kan hlan theih chuan a tawk e”

Rev Lalhmingchhuanga Zongte kha Pastor tha ni satliah mai lo, thuziakmi leh ram leh hnam hmasawnna veimi niin covid-19 avangin kan chanta mai kha a uiawm ngawt mai! Ani ang kha chu kum 100 thleng dam atan a itawm asin. Lehkhabu tam tak ziak se, keini’n lo chhiar zel ila kan tih tehlul nen. A lehkhabu pahnihna release mai tur pawh a nghak zo ta lo chu a ni mai si a!

Pastor ni chunga Mizo Academy of Letters, Book of the year 2017 dawng thei hi mi namai a ni lo. A lehkhabu ‘Savun Kawrfual’ chhiar tawh chuan: ram hmasawnna a vei zia te, kalphung thlalak danglam a tul thute, a…a…sawi dâwn chuan sawi tur a tam mai. Sawi tel ngei ngei ngai pakhat chu a lehkhabu atang hian kan kalphung dik lo nia a hriat chu huaisen taka a sawi ngam bakah thil tih tur tha zawk inkawhhmuhna a awm tel zel hian side A leh B thlir thin mi a nih zia a lan tir a ni. A lehkhabu ‘Savun Kawrfual’ phêk nambar 265 – 266 a mi hi kan la chhuak ang e :

” Zoram thlirtu hi mi chi hrang hrang a awm theih a. thenkhat chu, eng nge kan hun tawng tih pawh ngaihtuah reng reng lo, kan chhiat kan that pawh hre hrang tak tak lo, changpat cheh chhum anga tâl mawt mawt a awm theih.

thenkhat chu kan that lohna lai leh insiam that kan mamawhna hmu thei miah lo, engkim mai a êng zawnga hmu reng thei, hlim em em reng mai a awm theih ang. A êng zawnga thil thlir thin thenkhat chuan, kan that lohna lai tam tak en khumin, kan thatna lai awm chhun an en lui tlat a. A nawlpui kan that loh viau pawhin, a tha awm chhunah an lungawi a. A nawlpui kan hnufual viau pawhin, a changkang leh thleng thui awm chhunte thlen chinah kan ram an teh thin a, lungawithlak hlein an hmu thin. thenkhat chu hmu ve reng chung pawha vei hlawl lo, pawisak pawh nei lêm lo a awm theih bawk ang. He’ng zawng zawng hi a chi khatnaah khung khawm ta ila. Eng emaw zawng tak chuan hetiang mite hi an awhawm phian. An hahdam zaw ber âwm e. Nimahsela, bung khatnaa kan sawi tawh ang khan, hetiang mite hi Pathian huat zawng an ni.

A chi hnihna chu ram vei mite an ni a. An nun a hrehawmin a hahthlak a. An tih theih a tlem pawhin ram vei an sim thei chuang lo. Hetah pawh hian chi hrang hrang an awm thei leh ang. thenkhat chu a thinrim zawnga ngaihtuahna hmang an awm thin a. Ram a chhiat zela, mi tuten emaw ram tana thil pawi an khawih zel chuan, hetianga a thinrim zawnga kal chite hian an thinrim hrikthlak nan thil pawi lian tak an khawih hun a thleng thei. Chutiang chu khawvel hmun dangah pawh a thleng thin a ni.

Thenkhat ve thung chu kan chhiatna tam tak an hmuh avanga rilru nâ tak, amaherawhchu kan thatna lai te, that theihna nasa tak kan la neih te an hmuh tel ve tho avanga beiseina sang tak nei, kan ram siamthat theih a nih ringa, siam that tuma theihna muala bei tang tang, mittui nena Pathian tanpuina dila tawngtai thinte an ni a. Hetiang mite zarah hian kan ram hi a la kal hram hram zawk ni pawhin a rinawm” tiin.

“Khawvel hi eng lai pawhin siam that a ngai reng a, that lutuk tih reng a nei lo vang” tia Kaphleia’n a sawi ang mai khan kan ram pawh hi eng lai pawha siam that ngai reng niin a ngaih theih.

RAM HRUAITUTE

Ramin hma a sawn theih nan chuan ramhruaitute pawimawh zia hi sawi hmaih chi a ni lo vang. Chutih rual chuan an pawimawh zia hi an hre lo thin nge ni, ram leh hnam hmasawnna tur hi an vei tawk lo fo hi chu a manganthlak thin ngawt mai. Arvind Kejriwal-a te, Nitish Kumar-a te kan awt ngawih ngawih reng dâwn em ni.

Hotu lû berte pawimawh zia hi chu Bihar CM Nitish Kumar-a atanga khuan a chiang viau mai awm e. Laloo-a’n Bihar a sawpchhiat viau hnuah Nitish Kumar-a rawn CM in, kumkhat a CM chauh tihin Bihar state-ah danglamna leh hmasawnna a awm nasa hman viau a nih kha!

Tuna Mizorama kan buaina tam tak ramri chungchang a ni emaw, intodelh chungchang a ni emaw, corruption chungchang a ni emaw, ram hruaitu Politician-te inthlahdah rah leh ngun taka thil thui tak an thlir loh vang a ni pakhat a. Mahni tanghma hai lutukna leh sum duh lutuk avangin mawi leh mawi lo pawh an ngaihtuah tha lo va. He sum duh luatna hian kan moral thleng a ei chhiain, min hruai khawlo zawh tawh a ni ber ang.

Kan ngaih hlut zawng thlak a ngai ta. Dik taka hausa te, rethei si, mahse, mi rinawm leh dikna ngainatu leh tan tlatute ngaihsan a hun mang e. Tuna kan mamawh ber mai chu ram hmangaihtu tak tak ramhruaitu, lehkha thiam, mipui leh ram hmangaih tak taktu NGO-a inhmang a ni ber ang.

Politician mi thenkhatte hi NGO atanga Politics-a rawn lut chho an awm ve nual mai thei. NGO an hruai laia ram hmangaih leh ramri vei em em thinte pawh an ni mai thei bawk. Mahse, Minister emaw MLA emaw an han ni cheng a, engteh ruai chu an ni lem hlei lo va! A bîkin YMA leh MZP atanga Politics rawn luhchilh ho tal hi chuan ram hi i hmangaih bîk hliah hliah ang u. Ram tan pawh i thawk nasa zual bîk ang u aw. A nih loh chuan pawl zahawm tak pawh ni se, a hmai tihbalh theih a ni a; tibaltu kan ni thei tih kan hriat a tha bawk ang.

YMA hi pawl zahawm leh tangkai tak a ni a. Politics rawngkai lo tlawmngai pawl a ni bawk. Amaherawhchu he pawl hi Politician ni tura inzirna in ang maiin kan chhuah lek lek ni maiin ka hria. YMA motto-ah pawh ‘Zofate hmasawnna ngaihtuah’ tih a tel a. Ram hmasawnna tak tak kan ngaihtuah a hun tawh hle a. Ram hmasawnna tur kan ngaihtuahna kawngah hmasawn lo tur zawnga thawkte emaw hmalate emaw chu kan hmachhawn a kan nawr dawr dawr a ngaih chang emaw, sawisel, fin chhuah, fak a ngaih huna fak emaw hun pawh a awm ang. A chang phei chuan dodal deuh hial pawh a ngaih hun a awm mai thei. Chuvang chuan YMA hi Pressure group pawh a ni tel tihna a nih ber chu.

Eng pawh ni se, Mafaa’n “Ram leh hnam hmangaihna-ah chuan mahni hmasialna leh midang huatna leh taina a tel lo va, mahni inhlan ralna zawk a ni. Chu chu alawm Lincoln-a te, Joan of Arc te leh Irish pachal De Valera te’na mawi theih tawp a an par tir chu! Chu chu a ni kei leh ka chungte chuan kan ngaihsan chu ni! Patriot dik tak chuan, khawvelah a cham chhungin a ram leh hnam tan rohlu hnutchhiah ngei a tum tlat a. Ram leh hnam bawih bengverh loh a insiamin ama hma-ah ram leh hnam a hûng hmasa zat zat thin… Mahni mimal nawmsakna leh sum leh pai piah lamah thil tha duhna chuan a nawr kal a, hrehawmna leh mitthi kulh kawngkhar meuh pawhin a chelh bet zo lo. Vervekna, awkhrawlna leh hlemhletna chu a lungten a, thutak chu paurau takin a vuan tlat a, sawichhetu leh sawihnawmtute’n a kawng an tihnawk pha lo. A tawrhnate chu chhuan lo la awm leh zel turte tan malsawmna a la nih dâwn avangin, atan chuan hlep hlir hlep hlir a ni. A tul a nih phei chuan nun pawh thlahlel hlei thei lovin, “For your tomorrow we give our today” tiin thihna leilawtah a inbarhlut hial thin. Ram leh hnam tana thil tha tih chu a châw tui ber a ni” tia a sawi hian rilru a khawih khawp mai. Hetiang mi hi tuna kan ram hruaitute zingah hian mi pahnih pathum tal an awm ang emt Nge ni-a an awm teuh a kan la hre rih lo mai mai zawkt Kum 2023 kum tawp inthlanah khan ZPM Party-in sawkarna an siam a. Sawrkar kan hrawn tawhte ang lo taka ram an hmangaih beisei phawt teh ang.

Dam rei hi Pathian malsawmna a ni teh meuh mai a. Mahse, rei tak damin, kan kumte lo tam viau mah se, Pathian tan, Zoram tan leh ka mihring puite tana thil tha kan tih loh va, hnutchhiah tur tha kan neih bawk si loh chuan dam rei satliah kan ni mai.

TLANGKAWMNA

Nang leh kei hi Mizo kan nih chuan kan ram chu Mizoram hi a ni. Hmun danga awm Mizote tan pawh hei hi an ram, hnam ram, an inpui a ni tih hriat a tha. Hei lo chu kan hnamin ram tia sawi tur a nei ngai lo vang. Kaphleia’n “Zoram! Ka ram” ti meuh va, inti neitu taka a koh ang hian kan ko ve thei dâwn lo’m nit

Kan Zoram hian hun kha leh chen kha fahrah chan changin a vakvai rei ta em mai a. Hmangaih leh duat taka enkawl a phu ve tawh asin. Zofa nang leh kei hian kan hmangaih loh chuan tuiin nge hmangaih chuang ang. He ram pawh hian nang leh kei lo chu tudang nge a neih a, a belh chuan ang ni.

Hawh u, Pathianin Mizote tana ram min pek hi i venghimin i humhalh zel ang u hmiang. Khua kan tlai hma hian tunah hian i thawk chhuak nghal ang u khai, khua kan tlai palh hlauh dah ang e.

” Harh r’u, harh r’u, aw hnam huaisente u,
Bei r’u, bei r’u, hma lam pan zel ula;
Zâm s’u, hlau s’u, thinlung tihuai rawh u,
Ngai r’u, ngai r’u, chu! tawtawrâwt a ri,
Bei leh ngam ngei turin min au.

Thlir r’u, thlir r’u, chung lam en chho ula,
Ngen r’u, ngen r’u, chung lam tanpuina pawh;
Bei zel rawh u, hneh nî a thleng ngei ang,
Hnehna, lawmna, rorêlna thutthleng nen,
Kan hnam puanzâr kan zâr ve ang.”

Leave a Reply

error: Content is protected !!