- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Kan hriat theuh angin Political Party 6 intelkhawmte kaihhruai mipui sawrkar ZPM Ministry chuan kum khat a lo tling ve ta. Kum 4 dang sawrkarna hun an la nei. Inremlohna (conflict) awm lovin an hun hmang tlingtla thei turah ngai ila. An tuhrah thalo sawhkhawk avanga an hun chhung tura ruat an hmang tlingtla thei ta lo a nih erawh chuan belkeh phuar khawm ang an ni tihna a ni ang a; anmahni ngeiin a rah an seng dawn tihna a ni mai. Kum 1 chauha upa a la ni nain tunah rih chuan an thawk tha ve thawkhat viau law’m ni? a tih theih. Mipui selna ãnka erawh tu sawrkar pawh ni se a bo dawn chuang lo. Fak tlak chu fak ngama sawisel ngaite chu an nihna ang taka sawisel ngam hi mipuitling nihna leh inhmangaihna luangchhuak (symtom) a ni zawk. Mahse, kalphung thar erawh hmuh tur a la awm chuang lo. A hmaa thil awmdan pangngai leh tihdan phung pangngai vek kha an la chhawm zui zel mai zawk a ni. Kawng engkimah dan rorelna, rorelna dik (Rule of law) kalpui ngam phei se’ng chuan inthlan apiangin an tling chho tawh ngei ang. Mahse, Rorelna dik (rule of law) chu ditipah an la thiat bo ve mek tho niin a lang.
COUNCIL OF MINISTERS RORELTE CHU?
Tahrik ni 20 December, 2024 khan Council of Ministers Meeting, Chief Minister Pu Lalduhoma kaihhruaiin Cabinet Room-ah neih a ni a, rorel hi 13 leh additional agenda 1 an nei bawk a; an thurel tlangpui zingah hian ram hmasawnna tura tha tak tak a awm a, chung pawimawh zualte chu hetiang hian tarlang ila:
- Proposal for Adoption of (The Water Prevention and Control of Pollution) Amendment Act, 2024′ by Government of Mizoram – Approved.
Hei hi khawvel thang zelah kan mamawh hle. dan awmsa famkim tawk lo lai, famkim leh tha zawka ennawna siam that a nih theihna tur a ni a, ram hmasawn nan a tangkai hle dawn a ni. A takin hlawhtling ngei thei se a duhawm hle.
- Draft One-time ‘Mizoram Special Voluntary Retirement Scheme, 2024’ – Approved.
He ruahmanna hi a tha hle mai! Mahse, state sum lakluh a tlem si a, fimkhur tak leh inrenchem taka kalpui a ngai ngei ang. Hemi atan hian Department tinte chu Service Review Committee (SRC) din vek tura tih mek an ni a. Sawrkar hnathawk zui zel tlak lote chu hamthatna tha tawk tak nena an pension (retire) ve theihna tura ruahmanna (scheme)) a ni. Hetiang a nih chuan thalai rual mithiam zawkte’n sawrkar hna an hmuh phah thei dawn tihna a ni. Thalai lehkhathiam zawk, chakvak zawk leh naupang zawkte’n chhungkua an châwm theih phah ang a, eizawnna mumal tak an neih phah thei dawn a ni.
- Proposal for allotment of land at Rahsi Veng, Lunglei for District Court in supersession of the decision of the Council of Ministers dated 22.11.2022.
Hei pawh hi thil tha tak leh hmasawnna ropui tak tur a ni. Sawrkar hmasa Cabinet rorel thiatin Lunglei District Court tura pek tum chu pawm a ni. Hmun leh hma mumal tak ruahmansak a ni tur hi a van tha dawn tehlul êm! Pisa building pawh sak thuai thuai theih ni se a duhawm hle.
- A proposal for The Mizoram Youth Commission Bill, 2024.
Hei phei hi chu tihmakmawh leh tul ngawih ngawih thil a ni. A phaw vuaka thalaite ngaihsak vut si, dan mumal leh inkaihhruaina mumal tak a awm si loh chuan thalaite hmasawnna ngaihtuah harsa tak a ni. Mizoram Youth Commission Bill hi kan la nei ngai lo va. Mizo thalaite Mizoram pawn leh India ram pawna hna thawk tura thawn chhuah kawngah hmalak tak tak sawrkarin a tum avangin Bill hi pawm a ni a, alawmawm takzet a ni. Hetiang a nih chuan kan thalaiten hma an sawn chak thei anga retheihna umbona hmanraw tha tak leh thil pawimawh tak a ni ang. Tin, he dan hnuaia hnathawk leh ram pawna tirh chhuahte chu buaipui zui chiam an ngai lovang a, Social media platform hrang hrang hmanga inpuh hmingchhiatna leh sawi leh sel a awm fo tawh lovang a; thalaite tan a him zawk bawk ang.
- Proposal for conversion of Zoram Medical College into a fully Government run Medical Institution.
He thutlukna phei hi chu a thain a pawimawh lehzual. Hriselna lama mawhphurtute an nih avangin a ngheta thawk ngei an nih loh chuan rilru zawng zawng inpumpekna nena damlo enkawl hi a har thin a ni. ZMC-ah hian thawktu chi hnih – sawrkar hnuaia thawk leh NHM Society hnuaia thawk an awm a. Heng thawktu chi hnihte hi sawrkar hnuaiah a ngheta thawk thei tura dahluh vek theih hi duhthusam ber a ni. Hetih rual hian zirna sikul enkawltute zinga a nghet lova thawk Samagra Shiksha Abhiyan, society hnuaia thawk zawng zawngte leh sawrkar department hrang hranga society hnuaia thawkte pawh hi ngaihtuah ve ni se rorel a rual khai ngei ang.
- Proposal for amendment of Rule 3(ii) of Mizoram School Education Department (Terms and condition of appointment of teaching & School Edn non-teaching staff of provincialized school) Rules, 2023
He thil pawh hi uluk taka ngaihtuaha kalpui chi a ni. School Provincialization Rules, 1994 hi kum 2023 khan sawrkarin tidanglamin, school provincialised thara thawktute, a bik takin Headmaster turah ‘as decided by government’ tiin dah a nih avangin mumal taka kalpui a nih theih nan “zirchian leh ni se” tia rel a ni hi tihawm tak a ni.
- Proposal for addition of the new provision “Power to Relax” in the School Education conditions for provincialization of schools.
Kum 2023 a school provincialization dan siama conditions thenkhat chu; khawpui lam school tana zawm harsa lo, thingtlang lam school tana zawm harsa tak si a awm thei nia hriat a nih avangin. He rules pawhfan theihna dan siam belhna a ni. Hei pawh hi thil tha leh pawimawh a ni. Sawrkar department lian ber a nih avang leh human resources khawihtu an nin avangin thingtlang lam leh khawpui dinhmun inang veka hrut rual pawp hi thil theih loh leh harsa tak a nih theih avangin zirchian nawna a tha ber tur kawng dap chhuah a pawimawh hle a ni.
- Proposal for framing of Mizoram Education (Lumpsum Grant-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2024.
He thil phei hi chu a pawimawh lehzual awm e. Hei hi Lump Sum Grant-in-Aid dawng thei tur mumal taka bithliahna leh School Management Committee siam thatna a ni. Lump Sum Grant-in-Aid dawng thei lo tur thleng thlenga awmze nei lova dawngte pawh awm theih a nih avangin uluk taka kalpui ngai chi a ni. A nihna takah chuan a hman hman hian sikul an din emaw tih mai turin kumtin deuhthaw sikul thar a piang emaw tih mai tur a ni. Sikul thar hawn behchhana a taka kalpui mumal mang si lo leh tehna (criteria) hmanga teh pawha tling pha si lo, sawrkar atanga GIA beisei nghal ringawtte an awm fo thin nia a lan avangin he thutlukna hi thutlukna tha tak a ni.
- Proposal for framing of Mizoram Education (Provisional Adhoc Grants-in-Aid for General Maintenance of Private School) Rules, 2024.
Hei pawh hi a hmaa mi ang bawka pawimawh a ni. Kum 20 chhung zet Grant-In-Aid rules lo hman tawh, Provisional Adhoc School-te tana grant-in-aid pek ve theihna dan erawh a awm si lo a ni. He proposal hian private Elementary School, private High School leh Higher Secondary School-te Provisional Adhoc status-a dah theihna siam thlengin a huam ang. “Cabinet Meeting-in a rel Education kaihhnawih dante hi Assembly a pass a nih a, rules fel tak a awm hnuah chauh, dan hnuaia hamthatna dawng tur sikulte thlan an ni ang” tiin thu delhkilh a ni a, hei pawh hi tihmakmawh a ni, thil tha tak a ni e.
- A proposal to recommend Central OBC status for Mizoram Gorkhas.
Gorkhate dinhmun chungchanga thutlukna pawh hi a pawimawh hle. Mizo tribal-te chanvo lakthensak tur zawng ni kher lova chanvo tha pek ve theih an nih chuan Pathianin hnama a dinte ve tho an nih avangin pawngpaw dodal emaw, ngaihthah ringawt bik tur an ni lovang. Mandal Commission chuan Gorkha-te OBC status an nih ve theihna dan a duang a. Social, Education leh Economic hmanga teh tur an ni. “Mizorama Gorkha-te hi heng tehnate hmanga tehin midangte aia an hniam bikna a awm lo va, Mandal Commission tehna atang chuan OBC status pek theih an ni lo. Chuti chung chuan Mizoram sawrkar chuan Gorkha-te hi Central sawrkar reservation hnuaia OBC pek chu a duhsak a. Chu chu lo nei ta se, Mizoram sawrkar hnuaia reservation neih phah nan an hman dawn leh dawn loh zirchian phawt ni se” tia thutlukna a siam hi a pawimawh hle a ni. He thil hi NGOCC pawhin a lo ngaihtuah fo tawh a nih avangin bengsika ngaihtuaha kalpui chi a ni ang.
- 2 (a). Information & Public Relations Department leh Printing & Stationery hi chhunfin ni se, a hming atan Information, Public Relations, Printing & Stationery (IPR&PS) tih a ni ang.
2(b). Local Administration Department (LAD) hi Rural Development (RD) nen kaihkawp a ni ang a. A hmingah Rural Development & Administration Department tih a ni ang.
2(c). Tribal Affairs hi a lo len tak em avangin Art & Culture Department nen department pakhata chhunfin a ni ang. A hmingah Tribal Affairs & Culture Department tih a ni ang.
He thutlukna hi a thain a pawimawh hle. Inrenchemna (austerity measure) atan thil pawimawh tak a ni. Department tereuh tê tê 6 lai awm a, director 6 lai awm ai chuan department 3-a sawrzim (downsized) a, Director 3-a dah hian senso tam tak a titlem thei dawn a ni. Hetiang hian department dang tlem tham lutuk pawh siamrem zel theih ni se, entir nan: Indang tham lo Geology & Mining-te pawh hi a hma ang khan Industry department-ah behtirleh se, chutiang zelin a dangte pawh uluk taka ennawn zel ni se kan ram tan a pawimawh hle. Hetih lai hian School Education Department lian lutuk erawh hi chu Elementary & Secondary school department pahnihah then (bifurcate) se thil tha tak a ni ang a, chhangchhe taka an awm mekna hi a sukiang thei ngei ang.
- Draft Proposal for the repeal of the Mizoram Private Placement Agencies (Regulation) Act, 2015 and Introduction of the Mizoram Private Placement Agencies (Regulation) Bill, 2024
Mizoram pawna hnathawk tur thawn chhuah theihna dan that tawk loh avangin mi tam takin harsatna an tawk a. Chief Minister Office-ah Diaspora Cell hial din a ni. Tha tak leh tluang taka India ram chhung leh ram pawna hnathawktu kan inthawn chhuah theih nan dan thar duan (introduced) tur a ni. He thutlukna pawh hi a pawimawh takzet a ni. Buaina tam tak kan tawk tawh a, chumi kawnga harsatna sukiang thei tur chuan dan mumal tak a awm hi a thain a tul hle a ni.
- Additional Agenda:
Proposal for establishment of Mizoram State University and the Mizoram State University Bill, 2024
Kan mamawh êm êm Mizoram State University din a nih theih nana bill pawm a ni ta hi hmasawnna ropui tak a tling. A taka tihhlawhtlin ngei theih ni se a duhawm hle. MZU tha tak hi nei mah ila, sawrkar laipui ta a nih avang leh zirlai tam tak MZU-a admission hmu ve thei lo, chang lo an thahnem thin si a, hetianga Mizoram state puala University kan neih theih chuan zirlai harsatna tawh mek tam tak hi kan sukiang thei ang a, a tha zawnga inelna a awm thei bawk dawn ani.
A TLÃNGKAWMNA
Tun tuma Council of Minister thurelte hi a tha hlawm hle. ZPM Sawrkar hnua an thurel zingah chuan a fuh tlang ber pawl niin a lang. Abik takin inremchemna (Austerity measurer) atana sawrkar department tam lutuk a sawikhawm (amalgamated) hi a thain a pawimawh lehzual. A theih phei chuan District Level Administrative Function kan ngah lutuk, hna thawh tham tak tak awm mang si lote hi huaisen takin sawrzim (downsize) ngam se, sawrkar hnathawk pawh mamawh biknaah chauh lak belhin hna nei mang lo, nitin pisaa thu nileng, computer leh mobile game khawih nileng, la phiar nileng, playing card & corrom board pen nilenga hawleh thin engzatnge awm tihte chhutin thawktu indaihlohna department-ah awmze nei zawkin semrual vek ngam bawk se tun ai hian hma kan sawn zawk ngei ang. Engpawhnise, Council of Ministers’ Meeting rorelte hi a takin a hlawhtling thei meuh ang em ttih chu dawh thei takin I lo thlir phawt teh ang u.