- Joseph L. Ralte
Kan tleirawl chhuah leh a hnu lam, thang hnih thangthum kum 50 ral kan kai thleng hian sap hovin “Literature” an tih, keinin “thu leh hla” kan tih tak maiah hian kan lo tui ve ngar ngar thin a. A chang leh kan ziak, a chang leh kan phuah, a chang leh kan telkhawm thin.
Ka hming bulah hian Joseph tih a awm a. Catholic ka ni lo. Mahse, Joseph tih a awm a. Mahse, tunlai “Joseph” ang hi a ni lo. Ka pi (tawngtaimi) khan ka pian hlimin ka tupa hmingah hian Isua pa Josefa hming chawi sela, Josefa Lalngaihawma ni rawh se, a ti a. Tichuan, Zo-se-fa ka lo ni ve ta a. Kan han tleirawl a, lehkha kan zir zel a, Zo-se-fa nih ai chuan Joseph nih ka lo duh ta a. Ka hming dik tak Lalngaihawma tih pawh chu L tia ziakin a hnam hming Ralte tih nen la kawpin Joseph L. Ralte tih kha ka pen-name (ka ziakfung hming) a lo ni ta. Chu chu literechar pakhat a ni.
Pu Vanneihtluanga te leh mi tam tak, Sap hming hrim hrim neih duhlo ho chuan min ngaisang lo ngawt ang. Mahse, Joseph L. Ralte ka nihna chhan chu kan ziakfung hming (pen name) a ni a, ka zak lova, ka zahpui heklo. Mahse, ka hming phuah chhan Zo-Se-Fa ka tlansan erawh a phuahtu Ka Pi duhdan chu a ni lo. Shakespeare-a’n What’s in a name? That which we call a rose, By any other word would smell as sweet, – Rose par pawh hian hming dang pu mahse a rimtuina a hloh phah chuang dawn em ni? a tih ang deuh kha a ni e.
Vawiin ka nitin bu (diary)-a ka ziah chhan tak chu “Literature” a ni. Literechar kan tih hian ramri a kham lova. Tiamchian leh tawp chin a nei lo a. Thiam lutuk an awm a, thiam lo lutuk an awm thei. Zir zawh chi a ni lo. Hmanah kha chuan English literature bu kan chhiar a. Literary critism an tih te, Simile, Metaphor, Symbol, Wit, humour chungchang te, Genre leh Setting awmzia te, Classicism te, Romanticism leh Symbolism te kan chhiar a. Allegory leh Rhyme scheme thlengin kan zir a. Practice ve kan tum a, kan ziak a, kan phuah a, kan hlim a, nuam kan ti em em thin.
Lietrechar kan tih hi hi a dan zawm lam ni pawhin ka hre ta lo. A tira ka hming put chhan leh tuna miin min hriat dan pawh hi alo ni lo. Zo-se-fa ni reng si Joseph ka lo ni ta daih ang deuh hi a ni. Nitin kan hringnun thawnthu hian thu leh hla a hring chhuak a, a ziak peih leh ngaihtuahna hmang peih taima deuhte’n thu leh hla an thar chhuak tam deuh mai hi a lo ni awm e. Literechar neilo hringfa hi kan awm lo ang. Kan ziah chhuah peih loh avangin hriat kan hlawh lo a. Kan ziah chhuah peih avangin hriat kan hlawh lek mai a lo ni.
Sumdawng hausa tak fapa chuan an dawr nghak tleirawl hmeltha tak a hmel duh tlat mai a. Thil hrang hrang han thlir chuan khuanu samsuih an ni mawlh lo. Mahse, chu mi hausa fapa chuan kum engemaw zat hnu-ah ama literechar chu a ziak ta a:-
“Tlai ni a liam tun thlengin, Lung a leng ngei e, Chhemdam thliin min chhemin, Nang ngaih a zual ngei e, I hlimthla thlir ka bang dawn lo, Thinlaiah i hlui mawlh si lo,”
tiin a hringnun thawnthu a ziak ta a ni. A ziak zel a.
“Zan tlai nemah mahriakte’n, Laikhum ka ka zal, Ka chhai lai D lungrun, Nang ngaih a zual ngei e, I hlimthla thlir ka bang dawn lo, A ngaite’n i thar reng si.” a han ti leh te te a.
“Hringnun i timawi e, Ka lei lawmna ber i ni e, I tellova hringnun hman zawng ka zuam lullo, Ka lunglawm a kim ve nan, Ka thai han chang teh la…. a ti ngar ngar a. A duhthu a sam ngar ngar a. A rilru-ah a riak ngar ngar a. Mahse, chu tlangval chuan a nupuiah a nei thei ta chuang lo. Hmangaihna a lo lang a, duhna, lunglenna, khawharna alo lang vek a. A thinlungah in a sa a. Mahse, thu puarpawleng, thu tisaa chang thei lo tur chauh a ni. Chutiang vel chu Literechar kan tih chu a lo ni ta ber awm asin.
Ka ngaihtuah vang vang a. Literachar tak tak – phuba lakna, huatna, uirena, bawhchhiatna leh a lehlam hmachhawn chiah hmangaihna, khawngaihna, lainatna, duhsakna, lunglenna leh khawharna zawng zawng hi Bible-ah hian alo famkim ber a. A climax pawh Bible-ah bawk hian alo awm daih nia.
(Chhun ni sensa hnuaia rilrua lo lang, ka diary-a khungluh tur ziak mai ka ni e.)