- Isaak Roluahpuia; JF Cottage, Shillong
Science-Adventure novel lam kan sawi chuan rilrûah Jules Verne-a a lo lang thìn a, detective novel-ah Sir Arthur Conan Doyle-a mitthláah a lo lang thung a, fantasy novel-ah J.R.R Tolkien-a; science fiction-ah H.G. Wells-a a lo lang vat a, poetry chungcháng han sawi ila Shakespeare-a thu leh hla tel lo chuan a kim lo va, psychological/philosophical fiction-ah Fyodor Dostoevsky-a lo lang leh a. Gothic lam thawnthu sawi chuan Edgar Allan Poe-a rilrûah a lo lang leh vat a, chutiang zëlin satire-ah George Orwell-a.
Mizo literature-ah pawh hian lehlin (translation) chungcháng kan sawi chuan Zo fâ piang tawh azawnga lehlin thiam ber, tu mâ tluk rual loh JF Laldàilova rilruah a lo lang vat a, history lam kan sawi erawh chuan B Lalthangliana hming kan lam äwl lo thung a. Theologian ziak mi-ah Revd Dr Chuauthuama; Zo tawng thiam lamah James Dokhûma; essay lamah C Thuamluaia leh Prof. Dárchhàwna; criticism-ah Siamkima Khawlhring; hla phuah lamah Rokúnga; thawnthu ngaihnawm ziah lamah C Laizawna; contemporary essay lamah Lalhruaitluanga Chawngte, adt.
Ram buai Literature lam kan sawi erawh chuan tu má cho rual loh khawpa ram buai literature hre chianga zir bingtu C. Lalawmpuia Vanchiau hi rilruah a lo lang vat thìn. Ram buai lamah chauh a sipisial lo va, Literary Criticism lamah pawh thangthar Mizo khawvêlah ani tluk an awm lo kan ti thei ang. Journey to the Center of the Earth thawnthua a changtu pa Axel-a tawngkam, “German ram hian ani ang professor hi a ngah lo teh a nia,” a tih ang deuhvin C. Lalawmpuia Vanchiau ang hi Mizo hnam hian kan ngah lo teh a nia!
Kum 2011-ah khán Tapchhak Theory: Essays & Criticism a lo ti chhuak tawh a; kum 2014-ah Rambuai Literature a ti chhuak leh a. Rambuai Literature phei chu a ‘magnum opus’ ni àwma máwi a ni a, a tha thlâwt a ni. Nikumah khán ‘Tualchher Criticism’ a rawn ti chhuak leh a, lehkhabu ro tling, ngaihnawm si, tha si a ni. Thupui ngaihnawm tak tak 16 zet min hlùi a, tün tumah hian kan sawi záu vek hman kher lo vang. Thu leh hläa tui inti vè tawh phawt chuan hetiang lehkhabu hi chhiar tam ila kan boruak hap hniam thìn lutukte hi a tih zia-awm phah ngêi ang. Kum 2024-a lehkhabu chhuak zawng zawng zínga ngaihnawm ka tih ber leh tha ka tih ber a ni a, ka khawpkham lo lek lek chu a ni e!
Hë lehkhabûah hian ‘Sex: Lalrammáwia Ngènte leh Hringnun Hlimthlá’ tiin bul min tanpui a. Social Novelist Lalrammáwia Ngènte thawnthu-a ‘sex’-in chanvo (role) a neih dàn min hrûtpui thuak thuak a. Kan khawtláng nun leh kan mi mal nun inenfiahna tùr lam ziak thiam tak a nih avàngin kan dárthlalang atán ‘sex’ hi a thawnthu-ah chanvo pawimawh tak a neihtír thìn a, ‘sexual theme’ uar takin a hmang tihna phei chu a ni chiah lo. Mahse, a changtute nun dárthlalangah hmuh tùr a awm a. A taka thil thleng ngèi thìn, kan hmuh loh kan hriat si; kan khawtláng nun dàn dik tak ziaka a tàr lan thiamna hi Lalrammáwia Ngènte chungchuanna a ni.
‘JF-a Bible Thlìrna: Zîkpuii A Tawngvài Em NI?’ tih hi àwn lam nei sâ zíngah rau rau Sâp thlaräu changte tán chuan ‘A ziaktu hian a va hám lái lo vè’ tih mai awl tùr nìin kei chuan ka hria. Hë bung atang hian JF Laldàilova kha Mizo literature-a criticism-a bul tantu zíngah chhiar hmaih rual a nih lohzia a lo lang a. Sâphovin kan tawng an sawisak dàn leh an tih cherêu nasatzia àupuitu hmasa a ni a; a mal tlat ngâwk thìn nâ a, a thahnem ngaihna zawng zawng kha Mizo tawng a hmangaih vàng chauh a ni kan ti thei ang. JF-a ngaih dàn chuan kan pi leh pute kha khawvêla tawng hmang thiam ber leh grammar nei fel ber an ni.
Zosâpho thlaväng hauhtu Zîkpuii Pa hian kan pi leh pute chu, “Hnam ä sâah leh mäwlna rilru chiang lo,” a ti a. A thisena Sâpho ngaihsànna a than hnan vàng te pawh kan ti thei ang. Ani kha zawng, ram thim min rawn kâp ëngtute àwn lam hrim kha a ni a, a hnial khàn (argument) chhehte hi ngaihnawm tak an ni bâkah Mizo literature ti hausatu an ni kan ti thei ang chu. Zoram hian anni pahnih ang kha kan nei leh lawk lawk tawhin ka ring lo.
‘Ropuiliani kha a tláwm, mahse a tláwm lo’ tih bungah hian ngaih dàn inang lo pahnih kan hmu a. Brandy ngaina leh ngaina lo kan awm angin a chhiartu zíngah pawh R Vànlàwma thlìrna “A tláwm chiang ber,” tih pawmtu kan awm ang a, “A tláwm lo,” tih pawmtu kan awm bawk ang. Sèltu pakhat chuan, “An duh duhna hmuna an thawn kuala an kalpui theih avàng khán a tláwm tlat a ni,” tiin dárkhuang a lo tum tuvû hluah hluah a; mahse, Ropuiliani’n “Lal ka ni a, kè-in ka kal lo vang,” ti-a a nawrh tlat avànga sipaiin Lunglei thlenga an zàwn tâkzia te, Chittagong Jail-a enkawlna tha bîk an pêk dàn te hi a hmuh hmaih a ni ang e. Mi ngoho khân ripah an hreng nâ a, “state prisoner” angin an enkawl a, a bîkin an enkawl a ni tih hi hai der rual a ni lo. Tharumin hneh mah se, Ernest Hemingway-a thawnthu ‘The Old Man and The Sea’-a Santiago-a’n, Mako shark nèna an inbeih chauh lái ber pawha, “A man can be destroyed but not defeated,” a tih ang deuhvin Lal nu Ropuiliani kha a tláwm lo kan ti thei ang.
‘Keivomesque: Mafâa Hrik Tithaktu Chu’ tih bungah hian L Keivom thu ziah dàn ‘Zo tawnga a tlukpuia dah/ziah emaw, a nih loh pawhin Zo tawng sipel emawa ziah,’ chungcháng kan hmù a. A ziaktû hian Mafâa’n L Keivom style ‘mumal lohzia’ a sawina sawi zuina a ni ber a. Ka mit ti mìmtu a awm vè thung a! Sexy tih thu mal, ZOPPEN CLUB-ina Zo Tawnga ‘chibi’ ti-a an chher (coin) a sawi zuinaa, “Awmzia a nei em tih lam hi ngaihtuah chîk a tül zâwk,” tih hi chu vernacularization tarmit atang chuan a khawlh deuh mah mah em áw a tih theih! Thu mal kan chher rëng rëng hian a ‘a thu mal awmze bul thut (word origin)’ hi ngaih pawimawh ber tùr tihna a ni lo a, ngaih pawimawih loh tùr tihna a hek lo. Word origin nei kher loa thu mal kan neih tam tak a awm. Palang, hmui, màihùn, táwp, káwngkawrawi, adt. – heng zawng zawng hian root word a neih àwm kan hre lo. Kan mi hmasate’n an lo hmang a, kan hmanpui mai.
Chutih rualin thu mal – root word nei, amah leh amah insawi fiah nghâl kan nei nual, Gramaphone/phonograph chu ‘thingremzáithei’ an ti mai a. Chhimkelek te hian root word a nei em? Sava chi khat chu ‘vahrit’ an ti a, kan hmang ta zël a, ‘vahrit’ a ni mai. Kan pi leh púte kha an themthiam a, thu mal an chher thiam êm êm a. Lantern pawh ‘laltín’ an ti mai a, lal (King) tín tihna a ni chuang lo, a awmzia kan hre vek. Amah leh amah insawi fiah loa thu mal chher kha kan pi pute chungchuanna a ni a, pheikhawk tih thu mal te hi a root word zuk chhui vak theih niin a lang lo, a chhui theih pawh a ni mahna: mahse, ‘pheikhawk’ an lo ti a, kan hmang zui mai.
Mizo tawng hi a mak a, hmänláiin chem an tât a, ‘lungtât’ an ti mai, lung an tât lo, ‘chem’ a ni an tah daih; mahse, lungtât an ti mai. ‘Mutna’ tih hi a sawi fiahna (definition) a ni a, mutna chu ‘khum’ kan ti. |hutna chu ‘thutthlëng’ kan ti leh mai a. Tünláia kan thu mal chher tam zâwk hi chu a awmze sawi fiahna, dictionary-a awm tùr zâwk hi a ni daih a. Biak hlatna, biak hmuh theih, adt. kan ti a. A awmze sawi fiahna zâwk hi a thu mal hmingah kan hmang ta daih thìn chu a nih hi! Polar bear hi ‘vawm vár’ tiin Zo tawng chuan ka hmang thìn a; kan pi leh pute kha chuan máwi takin, amah leh amah insawi fiah kher lovin an phuah thiam ang. An lo va ‘advance’ tak êm!
‘Sáiàwi-a Family Narrative’-ah hian Lalhmingliana Sàiàwi lehkhabu thlìr zàuna kan hmù a. Lalhmingliana Sáiàwi thawnthu-a a changtute chanchin min thlìrpui a. ‘Tuai-Patil: Homoerotic Love’-ah hian hun hlui leh hun thara neih inang kawpte (tuai leh patil) din hmun leh thawnthu-a an tel vè dàn chungcháng min hrùtpui leh a. ‘Zalènna Ram-a Siamkima Theory’ tih bungah hian chipchiar takin Zalènna Ram (Siamkima Khawlhring)-a Siamkima Theory inphúm min chippui a. Bung 8-na, ‘Tualchher Criticism: Damhauva leh Khawvêl Hluia Hlarua’ hi Damhauva kut chhuak leh hun khata a chènpui Hla Kúngpui Mual luahtu thenkhatte kut chhuak zir bingna a ni a, Damhauhva kut chhuak bâkah hetih láia hla phuahtute kut chhuak a thäm tel tihna a nih chu. “…. ‘tualchher criticism’ tia kan hman tùr hi intih elna ni lovin hla phuahtu nih inchuh leh hriat dàn phír atanga chhuak ‘criticism’ rim nam vè si khài khâwmna a ni,” tih atang hian hë bung thu-ken tlángpui chu a hriat theih mai àwm e.
Lasi thawnthu ngaihnawm tak ziaktu, Lalzuithanga nghilh loh nán a thawnthu ‘Áukhäwk Lasi’ thlìrna ‘Áukhäwk Lasi Thangkhäwk’ min hlùi a. Lasi chanchin leh lasi thawnthu chipchiar takin min chhuipui a, ngaihnawm pawh a ngaihnawm na ngiang mai. Bung 10-naah hian Zuahliana Khawvêl: “Engah Thihna, Thimah Himna” tih min zirpui a; Lalzuahliana chhamhla hla pakhat “Beiseina Thar Se” tih min bih chikpui a, a khamawm loh hlë. ‘Utopian Rokúnga Dystopia-Záwlkhawpui’ tih bungah hian Rokúnga hla “Ka Pianna Záwlkhawpui” min zirpui a, a phuahna chhan te, a behbàwm nèn lam min hrùtpui a; a hun láia Zoram politik boruak min thlírpui bawk a. Han chhiar han chhiar chuan hnuk no deuhte chu an mittui a parawl tuau thei àwm mang e ka ti a ni.
V. Thangzàma Rambuai Hla: “Tho la ding ta che” tih bungah hian hla phuah thiam V Thangzàma’na “Khuavêl i la chhíng ngèi ang (Tho la ding ta che)” tih hla a phuahna chhan dik tak min thlìrpui a. Hë hlä hi a phuahtu hian ram buai hun thim hmasa lama rilru leh taksa kan inhliam tawnna atanga tho chhuak tùra Mizo hnam a duhna thangkhäwk a ni kan ti thei àwm e. Bung 13-naah “Nun Täwi, Dam Rei Mafâa Hauhnár” tih leh bung 14-naah “Mafâa Critical Writing Thenkhat” tih thupuia hmangin ‘Kan la hriat ngäi loh Mafâa’ chanchin leh a kut chhuak min zirpui a. Tin, heti hi a ni a: bung 14-naah hian Mafâa’n kum sàwm dana a tih chhuah lehkhabu ‘Chawlhna Tuikam’, ‘Thlalèr Áuráwl’, leh ‘Hringnun Hrualhrui’-te behchhanin Mafâa thu leh hla zir zàuna stage 1, stage 2 leh stage 3-in min zirpui a. Bung 15 (Rev. Záirema leh Christian Peace Committee Hmalâkna)-naah hian vènthawn neih hauh lovin Rev Záirema leh a thiante (Rev Ngúràuva leh Rev HS Luaia) hma lâkna chanchin ngaihnawm takin min zirpui leh a. Bung 16-naah hian ‘Kâphleia, Fapa Hrin Man Awm’ tiin Zo fâte zínga thü leh hläa thangharh hmasa, kum 1910-1920 inkára piang, ‘first generation writers’ tih theihte zínga mi Kâphleia chanchin leh a kut chhuak zir zàuna min neihpui leh a, a bengvàrthlâk a, a lungchhiatthlâk tel bawk.