- K. Hmingthankaia
A thupui atang khi chuan tawng lama mithiam tak ka nih ve duh hmel tir’u. A teuh lo nasa mai si a. Khawvel mihring dangte tawng hi pakhat mah ka thiam lo. Ka thiam chhun Mizo tawng pawh hi han ziah dawn meuh chuan ka buai em em tho thin a ni. Mahse, Mizo tawng chungchanga midangte ziah dan leh sawi dan lo sawisel fo leh, a dik zawk leh dik lo zawk lo sawi thin leh ziak thintu an tam thin em avang hian, enge maw ngaihdan chhete ka lo neih ve thin hi hman atang tawh khan sawi ve hi ka lo chak ve tlat tawh thin si a. Tunah hian ka rilrua thil awm zinga tlemte chauh ka’n sawi ve ang e.
Mizo tawnga thu ka han ziah dawn reng reng hian timna leh inthlahrunna ka nei thin. A chhan chu, Mizo tawng thiam fal chungchuang, eng dikri ri emaw nei zirsang tak tak leh, grammarian an ti emawnite ho khan an lo hmu anga, an pawi ka sawi loh vek leh, min lo nuihzat viau ang tih ka hlauh thin vang a ni.
Hmanlai, zir sang tak tak leh grammarian an awm tih pawh kan hriat lutuk hma, Mizoten ziak leh chhiar kan thiam tawk tawk laite khan, a grammar leh mar loh lam dawn lo khan lunglenthute kha kan lo inthawna, a lo chhiartu lahin a grammar leh mar loh lam hre bik hek lo ni tur a ni, a ziaktu thu ziah chu fiah takin a lo hrethiam ve em em zel tho a, a lo tahpui thei hial te kha a ni a. A ziaktu kha Mizo a nih avang leh a lo chhiartu kha Mizo tawng thiam, Mizo tho a nih vang a ni ngei ang. Hmangaih biahthute kha thlum em emin an ziak thei tho a, a lo chhiartu lahin hrethiam em emin hlim leh lawm em emin a lo fawp vawng vawng thei tho kha a ni a. Thenna biahthute lah chu an hrethiam leh lutuka, an lo tahpui hawm hawm thin kha a ni si a. Thinur thute, rorelna thute, leiba thinna thute kha a grammar takin ka ziak dik em, dik lo em tih lam ngaihtuah miah lo khan kan lo ziak tawh thin kha a ni a. A chhiar tur leh a hre tur kha chuan a awmzia kha an lo hre thei vek tho a, a hna thawh tur ang kha chu a thawk zel tho thin kha a ni si a. Mithiam leh grammariante rawn miah loh khan thawnthute kha an lo ziak a, grammar takin ka chhiar em, tih lam ngaihtuah lek lo khan tui ti tak leh ngaihnawm ti em em khan kan lo chhiar thei tho thin kha a ni si a. Kan lo a viau nge ni anga, Mizo tawnga ziak hi chu Mizo tawng chhiar thiam bawkin kan chhiar hian kan lo hrethiam mai emaw ni zawk dawn le?
Hnam dang tan leh hnam dang tawng nena khaikhin rem kual tum vel chunga chhiar tum erawh chuan Mizo tawng chu ziah dik thiam leh chhiar dik thiam erawh chu a har viau maithei bawk. Keini’n kan hnam Mizo tawng a nih avanga thlamuang taka kan lo ziah leh kan lo chhiar ve mai thin kha, thiamna sang zawk leh hnam dang tawnga tehna leh hrilhfiahnate a lo awm vek tih kan lo hre ve der si lova, zak lo takin kan lo tawngin kan lo ziak ve mai mai thin niawm tak a ni. A grammar, a systematic, a scientific, a technical, linguistic, philosophy, reductionism morphology, morphene, phrase tihte kha a lo awm vek chu niin. Keini’n enge kan sawi tih pawh kan hriat loh, kan rilrua lo awm enge maw kan han phuhchhuah ve maite kha, ‘coined word’ a lo ni daih mai a. Acquired knowledge leh ledge lo pawh hre lovin kan duh duh kan fawmkhawm thul. Hetiang hian hnamdang tawngin kan thuziahte hi an lo teh thlip thlep ang tih reng kan hre si lo. An lo tehna niawm tak, metric standard tihte pawh kha an sawiin ka hria.
Chuvangin, heng mithiamhoin grammer tak maia dik thlapa an thuziak chu a ngaihnawmin a lunglenthlak duh bik awm, chhiar a nuam bik awm, a ropuiin a hlu bik awm, a hlauhawmin thil a ti thei bik awm te ka lo ti thin a ni.
Chuvangin, tunhnua Mizo tawng thiam an lo tam tak hnu leh, tehna hrang hranga an lo teh thin tak hnu hi chuan, kei chuan Mizo tawnga thil ka ziah dawn hian buaithlak ka lo tih phah zo ta vek zawk a ni. Ka ziah chin than dante pawh a changin ka ti danglama, a changin, ‘heti hian ti ila, a dik an ti zawk anga’ ka ti thul. Thu ziah pawh min ti chiriin min ti tuanfum lehzual zo ta vek a nih hi.
Amaherawhchu, midangte atanga ziah dan leh sawi dan, a dik zawk leh tha zawk, mawi zawk tur erawhchu theihtawpa zawng zel chunga inzir chho zel tur kan ni tih erawhchu ka hai bik lo. Tin, miten kan thuziak leh kan sawi tum fiah taka an hriat theih nan leh nuam taka an chhiar theih nan chuan, kan thil sawi tum dik tak chu Mizo tawnga kan sawi dan tluangtlam pangngai leh Mizo tawnga kan titi dan pangngai ang chiah hian ziak mai ila, a fiah duh ber ka ti a. Tin, kan rilrua sawichhuah kan tum dan, kan rilrua a thawh dan dik tak, keima tawngkam hman dan style dik tak bawk tho khan ziak mai bawk ila, a tha maia, kan sawi tum dan a fiah duh ber ka ti bawk a ni. Amaherawhchu, tawngkam mawilo tak leh ziah dan dik lote hi chu ka phak tawkin ka inzir ve zel tho a ni.
Mithiamten tawng hi thil nung a ni a, a che reng a ni, an tihte, tawng thi a awm a, tawng thar a awm reng bawk, tihte, tawngkam hman dan thar a piang reng bawk tihte hi ka pawm thlap a ni. Chuvangin, tawng chungchang sawiselna an ziah nazawng leh TV lama an sawiselna nazawng pawh hian awmzia nei tehchiamin ka ring vak thin lo. Tawngkam mawi leh mawi lo, hawihhawm leh hawihhawm lo hman chungchang inzirtir erawhchu thuhran ni se.
Tawng hi che reng leh piang reng, danglam reng a ni tih hi a chiang khawp mai. Hmana kan hman dan ang chiah ni lova thil sawi dan dang deuh hret lo chhuak thinte pawh hi, tute mahin, ‘hetiang hian hman tawh tur a ni e’ ti miah lo mah se, engtik laiin nge kan rilruah a fiah tih pawh hriat loh hlanin, kan hnam zawng zawng chuan kan lo hmang maia, a sawituin a sawi tum dan a fiah phaha, a lo ngaihthlatu lahin a sawitu sawitum dan chu a thinlungah a lo fiah nghal em em zel thin chu a nih hi. Chuvangin, tawngkam hman dan chungchanga insawisel fo pawh hi a sawt thei tehchiam lo a nih hi.
Thil pahnih khat lek sawi belh duh ka neih ve chu kan buaina ber ziah zawm leh zawm loh chungchang hi a ni. Tawngkam awmze nei hlawmkhat, mahse, thumal pakhat aia tam, lam khat aia tam ni si ho thenkhat hi chu ziak zawm mai ila thain ka hria a ni. Entir nan- Khawtin, vengtin, vengdang, vengchhak, vengthlang, chhungtin, mitin, mimal, midang, mimawl, mifing, mithiam, mithiamlo, hmelchhia, hmeltha, mawizia, mawilo, awmzia, awmdan, tihdan, tihzia, thalo, thumal, tlathla, chhukthla, kalchhuak, kalchho, ngaihawm, ngaihawmlo, nilo, diklo, lawmlo, peihlo, hlimlo, zirsang, zirsanglo, zotawng, vaitawng, saptawng leh a dang tam tak a awm.
Tin, ‘ti’ leh ‘tih’ hi a dawta thu nen kan ziak zawm deuh vek hi chu a dik vek loin ka hre bawk a ni. A dawta thu awm a zirin, kan thu sawi tum a zirin, kan sawi dan a zir leh a thu a zirin ziah zawm lohva a dik zawk hun, a mawi zawk hun leh chhiar a nawm zawk hun hi thu thenkhatah hi chuan a awmin ka hria a ni. Tin, sentence tawpa ‘a’ leh ‘e’ awm zawng zawng pawh hi ziah zawm hun leh zawm loh hun awmin ka hre bawk.
Amaherawh chu, kan tawng hi a danglam avang leh, thumal spell inang reng pawh kan sawi rik tum dan leh, a thu awmdan leh a thu awmzia a zir zela a thluk a danglam thin avanga awmze hran a neih thin avang hian, thumal spell inang reng pawh hi ziah zawm hun leh zawm loh hun hi Mizo tawngah hian a awmin ka hre bawk a ni.
Chuvangin, Mizo tawng hi chu hnamdang tawng atang leh a grammer zawng ang thlap thlapa lo teh dik thlip thlep hleihtheih pawh niin kei chuan ka hre lo a ni.
Aw le, engmah ni lo mah ila, rilrua vei leh sawi duh leh sawi chak chu ka nei ve teuh naa, keia sawi hian awmzia a neih phak tak tak dawn chuan loh avangin duh tawk mai ila. Ka thu lo ziah ve tawhte leh tuna ka ziah ngei pawh hi a chiri thin hle ang tih ka hria e. A chhan chu, ka hriat tlem bakah tih sual leh sawisel ka hlauh thin lutuk vang a ni bawk a ni. Mahse, midangte atanga inzir chung zelin, uluk taka ngaihtuah chung zela keima’n tha zawk leh dik zawk nia ka hriat chu tih zel erawh chu ka tum tho ang. Editor-ten dik lo an lo tih leh an duh leh an lo siamtha ve leh mai a ni ang chu.
Aw le, mithiamte pawh khan in zirsanna, in thiamna leh in hriatnate kha ui lovin min han hrilh zel ula, in thil sawite hi hmasawn nan hman zel kan lo tum ange. Amaherawh chu, Mizo tawng hi chu a technical zawng, a system zawng, a grammer zawnng emaw, a hnamdang tawng leh hnamdang tawng dan nena khaikhin leh lo teh kual buai lovin, a Mizo rilrua a thawhdan leh, Mizo thinlung leh a Mizo tawng, Mizo titina tawngkam pangngai ngei nen hian lo teh thin ni se a tha lo’ng maw, ka’n ti deuh a ni e. Tin, a zirsang ve lo leh hre ve lote thuziakte hi in lo tehna atanga tling zolo pawh ni se, hnuaichhiah tak leh deusawh tak chuan min hrilh lo hram ang che u aw.
Britain leh US-ah ngei pawh an mithiamten grammer hi inhnial nan an lo hman tawh thu leh, thawkkhat lai khan kum engemaw zat, kum 25 lai sikul zirlai atangin an lo hnawl tawh tih thute pawh nangmahni ngeiin min lo hrilh tawh kha. A grammer takin lo tih vel hian thu ziak a tibuai mai mai an ti ve pawh a ni maithei asin. Keini pawhin in thiamna hmang leh tawngdang tehna hmanga mi thuziak in han sawi tak tak hi chuan, a awmzia pawh hi kan hre seng thei tak tak bik vak hleinem. Mahse, kan hriatthiam lai lai chu beng tivar atan tha kan lo tiin lo zawm ve ngei pawh kan tum tho e.
Heng thute hi inhnial nana sawi ka ni lova, ka rilrua eng eng emaw lo awm ve si chu ka phak tawkin ka han inphuhchhuak thawl ve mai mai a nih hi. Mahse, tute emawin an zirsanna, an thiamna leh an hriat tamna tihlanna remchang tia inhnialna an rawn chawkchhuak ta talh a nih pawhin, kei chuan ka chhang dawn chuang lova, ka chhang thiam bawk lovang. Mahse, hei erawh ka hria-Mithiam leh zirsangte, grammarian-te chauh thu ziah phal a ni tih dan kan ramah a lo awmlo hlauh hi vannei ka inti a ni. Tichuan, hnamtin hi awmze nei hrang vekin Pathianinin min siam tih hi ka chhanna leh ka tanchhan kumkhua tur chu a ni e.