Politics hmanga inbeihna

  • Zoliansanga Tlau

Ninth Mizoram State Legislative Assembly (Sixth Session) hi February ni 17, 2026 thawhleh ni khan tan niin March ni 16, 2026 thleng awh tur a ni. Kum 2026-27 Budget Estimates (Charged Expenditure tel lovin) cheng Vbc. 15,621.48 a ni a. Kum 2025-26-ah chuan cheng Vbc. 13,835.42 niin kum 2024-25-ah cheng Vbc. 13176.85 a ni. Kum 2023-24-a Budget Estimates chu cheng Vbc. 12,112.97 a ni bawk. Kumin session-a sawi hlawh tak pathum chu Pu Ngunlianchunga resolution (website-a an tar lan ang ang hian han tar lang ila) “Mizo ten Hmeichhia ti a kan koh thin na hi ‘Mi nu’ ti a thlak ni rawh se” (27/02/2026-a sawiho; mahse adopt tak loh) tih te, Pu Lalduhoma, Law & Judicial Department enkawltu a nihnaa a Bill put luh “The Mizo Marriage and Inheritance of Property (Amendment) Bill, 2026” tih te, Higher & Technical Education Department changtu Dr. Vanlalthlana Bill put luh “The Mizoram State University (Amendment) Bill, 2026” te hi a ni ang. Tun tumah hian resolution, Bill te hi a thatna that lohna emaw a nihna chungchang emaw sawi ka tum lo va. Lo chhiara lo zir chiang duh tan chuan https://www.mizoramassembly.in atanga download-a chhiar theih vek a ni. Assembly House-a sawi chhuah a nih dan leh eptute sawi (sel) dan chungchang zawk hian ka rilru a luah zawk a, chumi chungchang chu sawi hlek ka duh zawk dawn a ni.

Politics tih hi Grik tawng ‘Polis’ tih atanga lak “khawpui sawrkar inrelbawlna (city-state)” tihna niin mipuite hamthat nan te, mipuite khaihchhuah nan te leh mumal leh awmze neia mipuite enkawl nan tea politics hi lo piang chhuak a ni ang (P.C. Nghaklianmawia, Buaipui tham thilte, p.7, 11). Zirna huangah chuan zir chikna (Criticism) hi a pawimawh hle a. Politics huangah pawh Political Criticism (ka hrilh fiah dan chuan, Politics kaih hnawih zawng zawng chik a, a bul a bal, a chepa kai, a chinchhuak, a hauhuk kai, a ngit a nget-a chhui, sawi fiah, hrilh fiah, thliar leh zir chian) hi a pawimawh tur niah ka ngai. Chutiang ni lova Political propagangda (Politics kaihhnawiha awn lam nei sa run a mahni awn lam sawi mawia sawi vul chuk, a dik a dawk thlu lova sawi mai mai), Party Politics (mipui tam zawk thleng phak lova party mal emaw party leh party chhung chauh politics) leh mi mal inbeihna (Personal attack) mai mai anga Legislator leh Politician-te an awm a nih chuan kan ramin a tuar dawn a, a tuar mek tiin a sawi theih bawk ang. Party thenkhatte’n mipui hmina an rilru sukthlek leh ngaihtuahna an lama an hnuh hnaih theih nana an hmalakna leh an ke penna – khawi maw laia awm khawma au rual, thu chhuah, kawng zawh; mahse, an tih chhan belh chian dawl lo tak takte hian politics fim tur a ti nu a, hei hian politics chu dawt sawi thiam leh sawi hratte tual lenna hmunah an chantir mek a nih hi. Tun term-ah hian ZPM – 27, MNF – 10, BJP – 2, INC – 1 an awm a. Sawrkar lai mi 27 khal ngila vil turin eptu mi 13 an awm tihna a ni. Tun tum session-a eptute’n sawrkar lai an sawiselna kha ngun taka enin ka lo ngai thla ve a. Ka hmuh dan chuan a thaipawr zawng leh ti chhe thei zawnga sawiselna (destructive criticism), mi mal inbeihna, sawisel chhan tha tak awm lem lova sawisel ve hrim hrim, sawiselna pawn lawi rauin eptute a pawl ni berin ka hmu. Chik taka ngaihtuah chunga bih chianna (Genuine Judgement) leh a siamthatna inkawh hmuh tela sawiselna a pawimawh hle. Eptute an that chuan sawrkar pawh a fimkhur dawn a, hei hian sawrkar tha a siam thei dawn a ni. Mahse, ram hmangaihna tak tak tel lo va, inthlan leh huna tlin ringawt tumte tan chuan a dik a dawk thlu lova mipui rilru sukthlek hruai kawi leh hruai peng thei zawnga tawngkam chheh leh sawrkar lai sawisel ve satliah a tul a ni teh chek ang. Hla phuahtuin, “Mite’n min chhiar, min thlir reng e, ka awm dan zawng zawng an hai lo” tih hla hi Politician-te hian hre nawn leh se a tha ang – Assembly House-a an awm dan, an tawngkam, chezia leh Zoram tana an thiltih leh hna thawh atangin mipuite’n ngun taka ngaihtuahin kan lo thlir ve reng a – dik leh dik lo, tha leh tha lo bakah thlan tur leh thlan loh tur thuah thutlukna kan siam thiam ve bawk a nia.

Kan hriat angin December ni 8, 2023 atangin ZPM (Zoram People’s Movement) chuan sawrkarna fawng vuanin ro an rel a. Kan ram an enkawlnaah an theih tawp an chhuah niin a lang a, danglamna sawi tur a awm nual hman hian chu chu a ti chiang thei ang; chutih rual chuan an tha famkimin an fel famkim kan tihna erawh a ni hauh si lo. “The Mizo Marriage and Inheritance of Property (Amendment) Bill, 2026” pawh a nihna baka sawi a nih avangin social media-ah inhnialna leh rilru natna a thlen a, a bikin hmeichhe (mi-nu tih kan duh a nih chuan til-pawr-aw, mak-pa-zang-kang, pa-sal tihte hi a kang kai thei ang) zingah, chutah pawh hnam dang pasal nei zingah. A nihna tak sawi ni mai se, a fel mai tur. A Bill awm dan leh inziah dan ngo ngova mi thenkhat an lo lungawi lo a nih chuan thu dang. Pu Lalnghinglova Hmar thu sawi dan leh a tawngkam chheh dan hian mi fimkhur tak a ni tih a lantir a, kei hetiang mi hi ka duh zawng tak a ni. State University Aizawla awm tura tawngkaa sawi, mipui nawrna avanga Lungleia sawn a nih chungchang insawi fiahna ngai thla tawh mah ila, ngaih dan chi hnih a awm thei ang – pakhatnaah chuan mipui sawrkar dik tak a nihzia nem nghehna tur; pahnihna ngaihtuah chian tawk loh, rang taka sawi chhuah; mahse, a hnua mipui hlauh vanga thu zuk leh, a thatna leh that lohna pawh ngaihtuah thleng pha chuang der si lo.

Mahse, ZPM sawrkar hi sawiselna aiin fakna tur ka hre tam zawk. Term khat em pawh la sawrkar lo hian Politician ei ru thin a kan ngaihna leh ei rukna chungchang kan ngaih dan a siam danglam tan niin a lang a; sawrkar hnathawkte paw’n mipui zahna nen an hna an thawk chho tan niin a hriat bawk. Hun vawn dik an ngai pawimawh ringawt pawh hian kan ram chu puitlinna kawngah min hruai mek bakah sawrkar hnathawk te’n sawrkar hna chak zawkin an thawh a rinawm bawk. Zawmthaw taka hna thawh a, aikal lak mai mai pawh a reh chho tan ta. MUHCS hi an duang fuhin an kalpui tha ngawt mai, hei hi an mark score-na (tur) a ni ngei ang. Khaw chhung kawng pawh siamthat mek a ni a; khaw kar kawng pawh siam a la ni chho zel turah beisei ang. Tin, Sawrkar hna laka induhsakna uchuak, party mi leh sa, vuai leh vang te hnaa inthun luh mai mai thawm pawh a reh ta viau rih. Sawrkar hnawthawk an sawn kual ngam te, dikna duha dik lohna an hnawl ngam te hi hriat a nuam mang e. Huaisen takin hma han la zel teh u. Hun liam tawh kan thlirin kan Zoram hi a riangin a khawngaihthlak em mai. Hmangaihtu a mamawh em em tawh, ZPM hian Mizoram hi a hmangaih dawn emt Kan lo thlir reng e!

Kan thinlung hi vur angin var mah se, rilru tluang leh tha tak pawh nei mah ila, sawiseltute’n min sawisel reng dawn a. Kan thatna lai min hmuhsaktute pawh an awm tel tho bawk ang. Pawimawh chu min sawiseltute sawiselna a dik a nih chuan insiam tha ila, a dik loh chuan menah thlak leh mai ila. Kan kawng zawh mek hi fimkhur taka kan zawh a, hnung lam mit nei anga kan awm reng a ngai. Thil tha tur a nih a, nakina kan tan, kan ram tana tha zawk tur a nih chuan hmalam panin kal miah miah mai tur. Pu B. Lalchhanzova’n ‘term leha tlin ngawr ngawr kan ngaihtuah ve lo’ a tih kha a tha hle, a huaisen thlak bawk. Chief Minister Pu Lalduhoma’n thil tha tiha inelna thianghlim nei turin party dangte a sawm a. Tin, eiruk chungchangah pawh cho loh a neih loh thu pawh a lo sawi chhuak tawh nghe nghe a nih kha.

Pathian thu zirna huangah pawh Political Theology (Ram inrelbawlna lam hawi Pathian thu leh ram inrelbawlna tawk zawnga Pathian thu chher) awmin ram rethei leh hnufual (third world) leh hmuhsitna tuar, rahbeh leh awpbeta awmte chhan chhuaha khai chhuahna theology – Liberation Theology, Black Theology, Dalit Theology, Tribal Theology, Minjung theology, Feminist Theology te pawh a awm. Kan Pathian hi chhan chhuah ngai, tanpui ngai te ngaihsak a mi rethei lam awn mi niin a lang a, Bible-ah pawh “Mi rethei hmusittu chuan a siamtu a ngainep a ni” (Thufingte 17:5) tih a awm kha. Zoram Politics pawh hian mi rethei te a awn ngei ngei tur a ni. Hei hi a la tawk chuang lo va mi zawng zawng huap politics a kalpui tur a ni. Abraham Lincoln-a paw’n, “Democracy is a government of the people, by the people and for the people” a tih kha a leh chho hret hretin ka hria.

Social Critics (Vantlang nun bih chiangtute) kan neih ang hian Political Critics (Ram awp dan bih chiangtu) tha kan mamawh a. Kan thu leh hlaah Political Criticism a tel tam theih nan hetiang lama mi thiam (Political science zir) bakah thu ziak mi paw’n sakhla (song), Hlahril (poem) leh Thutluang (Essay) kan ziah tam a tha hle mai. Political critics-a ka ngaih Lalramnghinglova chuan hetiang hian hla a phuah a:

“Aw, ka ram, Mizoram, zan mu chhin a hun tawh lo,
Khua a var dawn, bawhar a pau mek e;
Laifei chenrang chawia darfeng ai hrangin,
An hual che, i neih ro hlu lak tumin.

Kan ram leh hnam chhan tur hian,
Sum leh pai, hausakna a ngai lo va;
Dikna te leh rinawmna, huaisenna,
Kan ram tan kan hlan theih chuan a tawk e.

Thlawh hma thlahthlam ianga lainattu nei lovin,
Hnim hling neiin a bawm che – ram riang te;
Tu hi nge mawhphurhtu, “Kei ka ni” ti an awm em?
Kan inen chian a hun ta a ni.

Retheite retheih chhan, hausate hauhsak chhan,
Dawn chiangin lung hi a awi mawlh lo;
Ram hmangaih inti siin hlemhletnain kan khat,
Tu nge ram riang te tung ding thei ang.

Dik lo te hnawl ngam tur leh pamhamte endawng ngam ang?
Kan ramin min au ve, i chhang dawn em?
Ram hmangaihtu derte huai taka do ngam turin,
Chanhai te’n min au lo chhuak thuai r’u.

Hnam huaisen Mizo kan ni, hei te hi kan ram neih chhun,
Tnah chhantu ngaiin a rum vawng vawng;
Dawi hlumtu lian chhung fang rual thuneihna puan sen sinin,
Bumna hnam chem nen ral an lo lian e.

Lengi leh vala hian hmangaihna phaw inbelin,
Ramtiam lam in pan ang hmatiang hruaiin;
Kan zawh lamtluang chu thuiin chhuk chho hle rih mah se la,
Chung Pathian khian min hruai thleng ngei ang.” tiin.

Leave a Reply

error: Content is protected !!