- K. Hmingthankaia
Mithiamte sawi dan chuan-Tuna Bible kan hmuh ve phak ho hi hun tam tak leh mi tam tak kut lo paltlang tawh an ni a.Tute emawin vawi tam tak an lo tih danglam tawh a ni an ti. Hmanlai khawvel atang tawhin tuten emaw an rilrem tur zawngte, an lal ram leh an awp mihringte azir leh, an hunlaia an lal ram khawvel politic mil tur tein Pathianthu an lo hrilhfiah tawh thin a, Bible pawh an lo letling danglam fo tawh a ni an ti. ‘Pathian lal ram chu nangmahniah a awm’ (The kingdom of God is within you) tih pawh hi, Roman Emperor Constantine-a leh a hoten mipui an thunun theih nan, ‘The kingdom of God is among you’ tiin an letling danglam a ni an ti.
An duh dan zawng, an awm dan mil tur leh an rilrem zawnga Bible ti danglam thintute hian Bible original leh Pathianthu tak laimu chu khawvel atanga paih bo daih an duh a, chuvang chuan Bible hian a originality leh Pathianthu tak laimu ber chu kan lo bo zo ta a ni ti tein an sawi thin. A tir bera Bible original chu Ethiopia rama hmuhchhuah leh chauh a ni an ti bawk.
Chutiang vel thu dik hai chhuaka puang chhuak thintute chuan hmanlai atang tawhin beih leh sawichhiat an tawk nasa thin hle a.17th century philosopher an tih mai, Baruch Spinoza-a phei chuan a tuar nasa em em a, khawtlang leh Juda sakhua atanga hnawhchhuah leh ensan a tawk hial a ni an ti.
Hetiang thil vel ka ngaihtuah laia ka rilrua thil lo awm chu, Deutoronomy bung 30:12-14 leh Rom 10:6-8 vel thu ‘Tunge vanahte khian lawnin Pathian thu chu min han laksak ang emaw, tunge tuipui ralahte kalin Pathian thu chu min laksak ang ti suh u.Tunah khan nangmahniah, in thinlung leh in kaah khan Pathian thu chu a awmsa reng zawk a ni’ tih thu vel hi ka rilruah chuan a fiah em em a ni.
Sualna chi hrang hrangte, corruption kan tihte, uirenate, dawt sawite, rukrukte, duham lutukte, mahni hmasial em emnate leh sum ngainat, thluaka sum lutte pawh hi Pathian duh loh zawng vek a nih avangin, keimahnia Pathian thu awmsa reng avang chuan ti lo mai ila, keimahni theuhah Pathian chu laltir zawk zel ila, Pathian lal ram chu keimahni theuhah tungding zawk zel ila chuan kan ramah englai pawhin Pathian ram a thleng reng a ni mai dawn si a, tih hi ka pawm dan nghet tak chu a ni.
Pathianin mihringte tana kan dam chhung leh chatuana kan hriat tur leh kan hriat nawn fova, kan zawm tlat tur thu, chatuana danglam tawh lo tur Ama thu ngei chu mihringte kaltlanga a bulte, a hmasa bera a ziahtir ngei chauhte kha Pathian ‘AW’ ngei, Pathian thu dik leh nung chu a ni a tih hi ka pawm dan a ni a. A hmasa bera a ziaktute kha eng hnam leh eng tawng hmang pawh ni se, khata an tawngkam hman ang ang kha Pathian tawngkam a ni. A chhan chu, engkim kha Pathian atanga chhuak vek a ni. Mihring tih a tel ve lo tih hi ka pawm dan a ni. Chu chu tunge hnial thei awm ang le? Chutiang zelin eng hnam pawhin, an hnam tawng ngeia Bible an neih hmasak ber zel, eng tawng pawha an lehlin chhawn lehna hmasa ber zel leh a letlingtute chu Pathian remuat vek an ni. An tawngkam hman pawh chu, kha hnamte tana an thinlunga a nunga a thawh theih nana Pathian tawngkam hman vek an ni tih hi ka pawm dan a ni.Tunge hnial thei ang le? Chatuan Pathian remruat ropui lutuk hi tunge hre fiah zo ang.
Keini Mizote tana Bible min lehlinsak hmasa bertute pawh kha Pathian mi ruat dik tak an ni a. A hmasa ber atana an tawngkam hman zawng zawng pawh kha keini Mizote thinlunga a nunga thawk tura Pathian tawngkam vek a ni tih hi ka pawm dan nghet bur a ni. Khawvela hnam zawng zawng hi tawng hrang neia awmze hran theuh neia a bik taka Pathian siam kan ni si a.Thu leh hlain kan rilrua a thawh dan pawhin awmzia a nei hrang theuh a, hnam dang hnena sawifiah thiam si lohvin thawh dan hrang a nei zel a ni.Tunge hnial thei? Mizoten Pathian thu kan hriat hmasak ber leh Bible thu kan hmuh hmasak berte kha vawiin thlengin kan thinlungah a la cham renga, a la nung renga, a la mawi renga, a la rilin a la zahawm reng a ni lo em ni? Chutiang bawkin Amah fak nana Pathianin hla a phuahtir hmasa ho hlate pawh kha Pathian aw a nih avangin vawiin thlengin kan thinlungah a la nung renga, nasa takin hna a la thawk reng a ni lo em ni? Tunge hnial thei?
Hmanlai khawvel ata tawh vawiin thlengin ram hrang hrang leh hnam hrang hrangten an lal ram leh an awp mipuite azir leh, an lal ram khawvel politic mil turin an duh danin Pathian thu an lo hrilhfiah tawh thin a, Bible an lo letling danglam tawh thin an ti. Hman atanga vawiin thlenga an duh dana Bible leh Pathian thu hrilhfiah thintute hian an dinnhmun tih ngheh nan, ‘A tawng bul lamah chuan..’ an ti thin. Hetiang thu hi ka chhiar ve phak leh ka ngaihthlak ve phakah pawh ka tawng fo mai. Khawi tawng bul ber nge an tih, tih pawh hre ve lo leh, chu tawng bul chu a hmangtu nih ve bawk si loh chuan, lo hnial leh lo awih loh ngawt a har si.Tui vak lo leh nung vak lovin kan chhiarin kan ngaithla liam mai mai thin a nih hi.Tichuan, a tawng bul neitu leh hmangtu ni ve miah lo leh, a tir bera Pathianin an thinlunga hna a thawh dan hre ve miah lote chuan kan duh danin Pathian thu chu kan sawi ta a, kan duh danin Bible chu kan hrilhfiah thin ta a, kan duh dan chu Pathian duh dan anga puhin, Pathianin ti tura min tih angin kan lo sawi mai ta thin a nih hi. Hetiang hi hmanlai atanga thil lo awm dan thin tawh, Mizoten Pathian thu leh Bible pawh kan la hmelhriat ve hma daih atanga thil lo awm thin tawh dan a ni a. Mahse, chutiang thil chu Mizote pawhin kan ching chho ve ta zel a, a uar hlei hlei kan ni ta a nih hi.
Aw le, sawi tur a tam si a, article tur chuan a sei ta, a tawi thei ang berin. Pathian thu dik tak hi chu a harsa miah lova, a awl em em a, a fiah em em a, a mawlin a mawi em em a, zawm pawh a harsa lo a ni. Pathian thu tak hi chu mite thinlungah a nung hliah hliah a, an nunah leh an hmel leh an thil tihah a lo lang chhuak mai thin a ni. Miten mi mawla an ngaih Petera-te pawh kha Pathian thu tak leh nung chu mawl taka hre hmasatute an nih kha. Khatih hunlaia sakhaw mi thiam em em Poula pawhin, Pathianthu tak leh nung atang chuan a sakhaw mi-na leh a thiamnate chu hnawmhne mai a ni a tih kha.
Chuvangin, zir san vak vakte, intihfin leh intihhriat viaute, tih changkan tum viaute, kan hlawkna tur leh kan ropui theihna tur atante, lar leh mite ngaihsan hlawh duh vangte, mite thunun kan duh vangte, kan rinthu leh kan duh dan zawng, mite la sawi ngai loh lam deuh zawnga thu sawi kan duh vang mai maia duh duh dana Pathian thu sawi tlawr kual velte, duh duh dana hrilhfiaha, ‘A tawng bul lamah chuan..tih fote, tute chanchin emaw leh hmanlai chanchin leh Juda-te chanchin, history sawi vak vakte hian Pathian lamah leh thlaraua lamah hlawkna leh sawtna a nei lova, a nung bawk hek lo a ni. Pathianthu tawng bul neitu chu Pathian a ni a, Ani’n a thu chu mite thinlungah a nungin a thawhtir mai a ni. Mihring taka Pathian thil lam ti thin leh sawi thinte hi Pathian tihtir an ni chiah thin angem le? Hmanlai atanga vawiin Mizote thleng hian, kan thu sawi tum dan mil tur zawng hian tute emaw hi tawng bul kan neihtir zel mai thin hi a lo ni mai lo maw?
Tunlai khawvel changkanna leh thiamna milin, tunlai thangtharte hriatthiam tur zawnga Bible lehlin that, tih fo hi enge a tulna? Pathian duh dan a ni chiah em? Khawvel thila mithiam inti em emten tawng ngai rengin Bible hi vawi engzat nge an lehlin that tawh. Chutia kan tih fo avang chuan Pathian thu Bible chu a nung lo tial tial nge a nung tial tial zawk? Mite thinlungah hna a thawk sawt em? a hlu sawt em? Chutianga kan tih fo avang chuan Pathian thu Bible hi a hlu lo tial tial zawk lo maw? A kawmte hi a ropuiin a mawi sawt si a, a man lah a to. A man to apiang leh a kawm mawi leh ropui apiang hi a chhunga thu a nung bik em? A chhunga thu kan zah bikin kan zawm bik em? Kan nunpui bik em? Intihtheih leh chapo nana leklam atan leh tar mawi atan bak kan hmang lo mai lo maw? Intih tunlaina leh intihchangkannaah hian Pathinanthu tak nung leh thlarauthianghlim a awm lo.
“Lalna leh thuneihna chu a kokiah a chuanga” A hmanlai tawh em mai, a thing tawh, tunlai mite hriattthiam turin, tunlai sipai leh police lal ang hian, “A lal zia chu a kokiah arsi a bel a” A va han tunlai tak em..a nung bawk si, piangthar nghal chur chur ang aw. “Nova chuan Lawng chu Far hnaiin a char a” Pathian hnathawh pawh nise, tunlai thangtharte rilruah a dik thei lo, “Nova chuan Lawng chu Alkatara-in a char a” A va han tunlai tak em ve le. Heti a nih chuan mihring sual lutuk avang khan Tui pawh kha a lo let tak tak ngei a nih dawn kha. Chuti chu keini hi Pathianin engtin tak min ngai ve ang maw le?
Pathian thu tak min hriattira, kan thinlung tienga tivartu kan mi hmasate thu sawi leh an thu ziahte, an sulhnute leh an thu leh hlate kha tun a taka lo sawihnawm fova, khatih lai khan thil an la hre tawk lova, thiamna a la sang tawk lova, Mizo tawng an la thiam tawk lova, tih fote hi kan tih tur hre lo intihfin vel vang mai mai a ni lo maw? Kan mi hmasaten Pathian peka hla tha tak tak vawiin thlenga la nung reng an lo phuah tawhsate, a thu leh an tawngkam hmante tih danglam tum fo hi Pathian min tirh dan a ni chiah ang em le? Setana min tihtir a lo ni zawk mai lo maw?
Sakhuana leh kohhran hi chu mihring mihrinnaa inenkawl nan leh, kawng dik leh nun dik inkaihhruai nana tha a ni. Chuvangin, a theih chin chinah sakhua leh kohhran hi chu kan zui tur a ni. Mahse, sakhuana leh kohhran thil tih apiang hi Pathian tih lawmna a ni kher lova, Pathianthu laimu leh thlarauthianghlim nen a inzawm kher lo tih hriain, sakhuana leh kohhran mit atang ringawtin mi dang i teh tawh lo ang u.
Sunday sikul kaikim lawmnan bucket lak it ve kher lo, hming pawh dah ve lote zingah hian Pathian thlaraua khat, englai pawha Pathian nena lengdun an awm tih hriat reng te hi a tha khawp mai. Mi dangin tui tak leh puar taka an eia, nuam ti tak leh mawi tak, lungawi taka sande sikul an kal theih nana sunday sikul kai ve hman lo khawpa midangte tana an hun leh an tha, an ngaihtuahna zawng zawng hmang thin Pathian lawm zawng ti thintu an awm tihte hi i hre reng ang u.
Pathian trihna avang ngeiin engkimah rinawm leh dik tak hian ti mai ila, dik tak hian nung mai ila. Pathianthu awih, thlarauthianghlim neitu, mi dangte tana malsawmna nih kan duh chuan Isua rilru leh Isua zirtirnate zawma, nunpui mai hi a tawk a ni. Pathian mi,Thlarau mi, Pathianthu awih kan tih hote hi sakhaw mi leh kohhran mi nihna nen a inzawm kher ngai lo. Engkim chu anmahni leh Pathian inkar chauh a ni thin.
Thil pakhat chiah, ‘ A tawng bul lamah chuan..’ an tih ang deuh hi kei pawhin pakhat chu hriat thawi ve deuh ka nei asin. Mihringte hian tawng kan fimkhur a ngaih zia thu leh, kan rilru puthmang ang ang chu kan ka atanga kan sawi chhuah thin thu leh, kan ka tanga kan thu sawi ngei chu midangte tana malsawmna leh, keimahni tana lawmna leh hlawkna, ropuina leh hlimna min thlentu a nih theih laiin, kan tana pawi tur leh chhiat vekna, Pathian leh mihring pawi sawina, Pathian leh mihring hmaa thiamloh min chantir theitu a nihzia Isua’na a sawina thu ropui tak, Mathaia bung12:33-37 thu, ” For by your words you will be justified, and by your words you will be codemned” tih thu hi thusawitu tam tak, Reverend meuh thenkhatte pawhin, kan awmdan, kan duhthlanna (will) anga an sawi ka hre fo mai. Mahse, mi dangten Isua an neih phah theihna tur a nih dawn phawt chuan, engti-ang pawha eng thil pawh tehkhin thu sawi hi a tha vek e, tih hi ka ngaihdan a ni thung e.
‘Engkim hriat fiahna leh tih dikna leh famkimna chu-Dik taka pianthara englaipawha Isua rilru leh a zirtirnate zawma nunpui hi a ni e’ tih hi ka pawm dan kumkhua, ka thu rolum ka philosophy chu a ni e.