- Laiu Fachhai
Sapṭawnga “honor” (American spelling) hi JF Dailoa chuan hming mawina, zahawmna, chawimawina tiin a dah a, ropuina pawh a belh theih awm e. “Shame” chu zahthlakna, hmingchhiatna, mualphona tiin a dah a. “Culture” chu hnamzia sawina a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Honor and shame culture hi, Individualistic society an tih, mimal duh dan leh ngaihdan laltir berna Khawthlang ram (Europe, North America, Australia, New Zeland, etc) hnamte hnamziaah chuan a lang vak lo a, collectivist society an tih, mimal duh dan leh ngaihdan aia society duh dan leh ngaihdan lal zawkna Asia, Africa, Middle East leh Latin America ramte hnamzia a ni.
Individualistic society-ah chuan, first person singular pronoun – “kei, keima, keimah” thumalte an hmang uar a, collective society-ah erawh chuan first person plural pronoun – “kan, keini, keimahni” thumalte an hmang tam thung a ni. South Africa-a Zulu hnam chuan “I am because we are” tih thufing an nei a, hei hi Ubuntu an tih philosophy lar em em a ni. A awmzia chu “A person is a person through other people” tih a ni a, mihring chu mihring dangte an awm avangin mihring a ni e, tihna a ni. Zofa dangten an lo neih lem loh, Mizo Lusei ten an neih bik “Tlawmngaihna” philosophy nen hian a inhlat vak lo awm e.
Collective society-ah chuan, mimal duhzawng aiin society leh pawl duhzawng leh kal dan te ngaih pawimawh zawk a ni a, chuvangin mimal leh chhungkaw zahawmna leh social status venhim chauh a tawk lo a, society a mualpho lohna turin thilsual tih loh an tum hram hram a, thusawi te pawh an fimkhur hle ṭhin. Society pawi khawih theihtu thil tih loh an in zirtir a, thu ṭha lo sawi leh thinrima kutthlak te an in sum hram hram ṭhin. Tunlaia USA President chetzia leh thusawi duh dan te hi, honor and shame culture mit atanga thlir chuan ram leh hnam tan zah ngawih ngawihna tur leh mualpho thlakah an ngai dawn a ni.
Mizorama cheng hnam hrang hrangte pawh hi hmanlai chuan honor and shame culture nei society kan lo ni hlawm a. Lal leh lal hnam nih te, lal upa nih te, khawsa thei leh in leh lo ṭha nei nih te, buh thar tam thei nih te, ran vulh tam nih te, sa kap tam nih te, taimak leh thawhrim nih te, pasalṭha nih te, hmelṭha nih te, pian nalh leh pumrua ṭha nih te, vun ngo nih te, mifing nih te, mi fel leh mi dik nih te, nunze ṭha nei nih te, fa neih tam leh pianpui u leh nau nei tam nih te, chhungkua laina nei tam nih leh hrisel ṭha-a dam rei, etc nihte chu honor (ropuina leh chawimawina) ah ngaih a ni. Tunlaiah chuan milian, lehkhathiam, politician hlawhtling, pawl leh kohhran hruaitu nihnate hi honor list-ah hian a belh theih awm e.
Hnamchawm nih te, sal/bawih nih te, khawhring nia puh nih te, mipem nih te, mirethei nih te, rualbanlo nih te, pa te (small man) leh nu te (small woman) nih te, hmeichhia nih te, hmelchhia nih te, vun hang nih te, rukru laia man leh rukrua puh nih te, uire nia hriat nih te, sawn pai nih te, sawn nih te, dawt sawi ching nih te, nupa inṭhen nih te, nuithlawi nih te, hmeithai nih te, farah nih te, dam lo reng nih te, thi hma nih te, sar thia thi nih te, ṭawng thei leh ṭawng tam nih te, thinchhia nih te, zahmawh tilang te, vawih te, sam paw nih te, lu kawlh nih te, fa neih loh nih te, a bik takin fapa neih loh nih te, thuawih loh leh fa sual neih nu leh pa nih te, ha bal nih te, mi thatchhe nih leh misualte awmna khua, etc nihte chu shame (thilzahthlak leh mualphona) a ngaih a ni.
Upa zawk ten aia naupang zawkte thurawn an pe a, an thurawn pek te chu naupang zawk ten an zawm duh loh leh an pawm duh loh a nih chuan, tlawm thlaka ngaiin an zak hle ṭhin. Zak leh mualphoa awm ai chuan thih thlang zawk hial te an awm ṭhin. Hetiang case hi Bible-ah pawh a awm. Lal upa Ahithophela kha Lal Absaloma’n a thurawn a zawm duh lo tih a hmuhin, “A boruhte a hreng a, a tho va, a khua, a in lamah a hawng ta a; a chhungte thu a chah a, a intihlum ta a,” tih kan hmu (2 Samuela 17.23).
Mi ṭhenkhat, a bik takin thilsual titute, vanduaina tawkte leh kawng dang danga rualbanlote tan chuan honor and shame culture nei society-a awm chu hrehawmna tur tamtak a awm. Mahse tunah chuan, sawrkar, kohhran leh khawtlangte chuan heng mite hi an mihring pianpui chanvo leh zahawmna humhim sakin, theih ang angin an puih mek a ni. Chutih rual chuan honor and shame culture hian ṭhatna a nei ve. Zak leh mualphoa an awm lohna turin fimkhur takin awmdan ṭha neih an tum hlawm a, chuvangin society a ralmuang a, a him duh phian. Tunlai Mizoram dinhmun en erawh chuan, honor and shame culture ṭhate kha a da zel emaw tih theih tur dinhmunah a awm mek a ni.
Kristian inti thenkhatte hi chu Thlarau Thianghlima khat loin zah theih lohna thlarauva khat an nih tawh hi maw! Kristan contractor ten an contract hna rei lotea chhe nghal ṭhin ah zahna chang an hre tawh lo a; sikul naupangte lehkha thiam tir thei lo Kristian zirtirtu nih zahna chang hre lo zirtirtu pawh an tam tawh. Hna thiam lo sawrkar hnathawk nih zahna chang hre lo Kristian sawrkar hnathawk an awm bawk a, an dawt sawi a lo lan leh hnuah pawh zak chuang lo Kristian politician-te an awm nual bawk. Sawrkar sum, vantlang sum, pawl sum leh kohhran sum eiru leh tichingpen nih zahna chang hre lo Kristian politician, sawrkar hnathawk leh kohhran hruaitute an awm nual bawk. Ruihtheihthil ngawlveiten an ngawlvei zahna chang an hriat tawh loh chu a nih dan tura ngaih a nihna lai a awm pawhin, ram, kohhran leh pawl hruaitu ṭhenkhatten zuk leh hmuam (kuhva, sahdah, zial, tuibur, etc) ngawlvei nih zahna chang an hriat loh erawh hi chu a mak a ni. Kristian ram angin inchhal si a, corruption awm lohna state nih theih loh zahna chang hre lo ram hruaitute an awm bawk. Hmanlaia zah leh mualpho theihna tura ngaih kan sawi tak thiltihsualnate khi tih pawi tih lohna leh zahna chang hre lo Kristian an pung zel a ni.
Mimal, chhungkua, khawtlang, ram leh kohhran mualpho lo a, ṭha lam a pan zel theihna turin zahna chang hriat i zir thar leh teh ang u khai. Thilsual titute zak sela, an sim theihna turin leh midangte thilsual ti lo tura zualkona atan thilsual titute chu name and shame (an hming tih lana tihmualpho) ni ṭhin sela a zia awm a rinawm. Zaktheilo leh thil tisual luih fotute erawh chu, dan angin an chungah rorel ni mai se. Van Pathian an hlau si lo a, lei “pathian” (dan anga hremna) tal an hlau mah na?A tawpah chuan, Bible-in Kristiante chu tualthahna, rûkrukna, thilsual tihna leh mi tibuaitu nihna te avanga mualphoa awmin kan tuar tur a ni lo; Kristian nih avânga tuar kan nih erawh chuan zak tûr a ni lo a, Krista hming kan put avângin Pathian chawimawi zâwk tur kan nihzia min fuih a ni (1 Petera 4.15-16). Pathian chuan “Mi chawimawi apiangte chu ka chawimawi ang a, mi hmusit apiangte chu ka ngaihnêp an ni dâwn si a,” tiin a sawi a (1 Samuela 2.30). Ni e, rinawmnaa nun ringtute chuan, “Amah an en a; tin, an lo êng ta a; an hmêlte chu eng tikah mah a zak lo vang” (Sam 34.5). Chutichuan ni kin niah chuan “Thil ṭha titute chu nun nei tûrin an tho leh ang a, thil ṭha lo titute erawh chu thiam loh chang tûrin an tho leh ang” (Johana 5:29).