- Manga Thomte
Kum li-nga kalta atang khan, a khat tawkin Thangram tih hming hi a ri fo thin a. NGO hruaitute leh ram hruaitute pawhin an sawi riin, an hun pawimawh an telpui tih chanchinbu leh chanchinthar lamah hriat tur a awm leh zauh thin bawk. A ngaihventute tan chuan hriat loh theih loh a nih laiin, a ngaihven lem lote tan chuan a awmzia bo theih tak tur a ni. Tun hma deuh kha chuan, Thangram tih hi sawi rik a ni ngai meuh lova, tunah erawh chuan Mizoram ramri leh insuihkhawm lama tui mite tan chuan sawi hmaih theih loh khawpa pawimawh a lo ni ta a ni.
Tun hnaiteah pawh khan, Mizoram Chief Minister Pu Lalduhoma’n Thangram a tlawh thu leh, Cultural Meet a hmanpui thu hriat tur a awm leh ta a. Mizo Zirlai Pawl (MZP) leh Thangram Indigenous Peoples’ Movement (TIPM) ten Cultural Meet a vawi hnihna atan an buatsaih thu pawh tarlan tel a ni.
Mizoram khaw thlang, Zawlnuam atanga hnaite; Luimawi leh Kanhmun atangin Thangram chu a kal theih a, Assam luh chiah hian Thangram chu kan thleng tihna a ni. Mizoram state ramri dep, khaw thlang lama awm a nih avangin, “Khawthlang Ram” an inti mai thin a. Chu chu anmahni tawng chuan “Thangram” tih a lo ni ta a ni. Thangram chhunga cheng Zofate chuan Mizoram chu “khaw chhak” an ti ve mai thin bawk. Thangram chhim lamah Mizoram a awm a, hmar lamah thingpuife huan a ri a, khaw chhak lamah 509 Sq. miles reserve forest a ri a, tlak lamah Tripura a awm a ni.
Thangram hi tun hma (British) hunlai chuan Sylhet district-ah a awm thin a. India independence hnuah Cachar district-ah dah a ni a. Tun hnuah Karimganj (Sribhumi) District (Assam)-ah a awm a ni. A ram zau zawng hi 180 Sq. miles a zau niin, Singla valley lam hi Ramkrishna Nagar (Ratabari) Assembly Constituency-ah awmin, Langkaih valley hi Patherkandi Assembly Constituency chhungah a awm a ni. Thangram chhungah hian Zofa hnam chi peng hrang hrang; Chorei, Sakachep, Hrangkhawl, Ranglong, Molsom leh Kaipeng-te an awm a. Khaw hrang hrang sawmhnih pali (24)-ah hnam dang pawlh sawp miah lohin an cheng mek a ni. Heng lai phai zawl luah hmasa bertu an ni tih history record hrang hrang atangin a hriat theih a. Chuti chung chuan hnam tlem an nih avangin an chep hle a, tunah hian mihring 30,000 vel niin an inchhal mek.
Thangram a cheng Zofate hian khaw chhak lama an unaute (Mizoram) lakah hian beiseina nasa sang tak an lo nei tawh thin a. Mizoram-in 1966 a zalenna a sual pawh khan, a thente chu pen chhuak vein, nunna hial ram tan an lo hlan ve a. Mizoram-in zalenna a neih chuan, Zofate chenna zawng zawng leh Zofate zawng zawngin chu zalenna chu neih ve an inbeisei hle thin a. Chutih laiin, 1986-a remna a lo awm khan Mizo District Council huam chin bak ramri zauh a ni ta si lova, Mizoram pawna awm Zofate beiseina chu duhthusam thamral mai a lo ni ta a. Mizoram chhunga Mizo ten hlim leh lawm taka remna kan lawm lai hian, kan chehvel a Zofate tan chuan beidawnna mai a lo ni. Chu chu tun hnu thleng hian an la theihnghilh lova, an sawichhuak fo thin. Mizoram hian State pawna cheng Zofate a ngaihsak tak tak lo niin an ngaih phah ta hial reng a ni.
Thangram unaute pawhin, chutianga hnuchhawn ram nia an inhriat hnu chuan beiseina pawh nei tawh lovin an awm ta reng a. An mahni enkawltu Assam sawrkar lahin Reserve Forest leh chhan hrang hrang chhuanlamin, a ngaihthah em em mai si a. Hmasawnna pawhin a thleng phak meuh lova, Mizoram Synod-in Mission school a din sakte chu hmasawnna a hmuh chhun a ni. Khaw tin deuh thawah branch YMA an din avangin leh kohhran avang erawh chuan Mizoram lam chu an rawn tlangnel zui viau a. An rawn tlangnelna erawh chuan awmze neiin, Aizawl a thleng phak meuh lova. Political zawng phei chuan engmah hmalakna a awm loh avangin, hmasawnna an nei lem lova. An chhehvel a hnam lian zawk leh thang chak tak Bengali vai hoin an chimral mai ang tih chu an hlauh ber a ni chho ta a. Pun lam aiin, kiam lam an pan hret hret zawk em aw tih tur a ni.
Kum 2020 a lo herchhuah meuh chuan, thalai ram vei, hnam hmangaihtu an lo pen chhuak ta a. British-in duh duha ramri a siam avanga, Mizoram-ah awm lovin, Assam a awm zui ve mai an nihzia an inhria a. Assam sawrkar lahin an ngaihsak bawk si lo nen, hman atanga an duhthusam reng tawh, an unau leh Christian puite ram— Mizoram a beh mai chu an dam khawchhuah nan a pawimawh tih hriain movement an tan leh ta a ni.
Thangram Indigenous Peoples’ Movement (TIPM) chuan an din tirh atangin, Thangram hi Mizoram chhungah rin luh a nih theih nan hma an la nghal a. Mizoram sawrkar hotute dawrin, MZP in nasa takin hma an lakpui a. Mizoram-in hripui (Covid) a tawrh lai pawh khan, in tinah leilet bawhfai khawnin, Aizawl khawpui a ei leh bara harsatna tawkte tan an thawh ngat a ni.
Mizoram leh Assam-in ramria harsatna a tawh vanglai pawh khan, Mizoram an thlawpna thuchhuah an siam a. Thinghlun lama ramri buaina thlengah pawh khan, Mizoram lam an tan tlat avangin, Assam lam pawhin tih ngaihna vak an hre lo a ni.
Thangram mipuite chuan, an unau Mizote nen ram khata chen ho hi an duh ber leh thlakhlelh ber a ni a. Zofate insuihkhawmna kawnga hmalaknaah, “Mizo kan ni a, Mizoram a awm kan duh e” ti a ban phar a, hmalatu awmchhun an ni hial awm mange aw a tih theih.
Heng Mizoram a bet tura an duhna hi, India Prime Minister hnenah December 2020 khan Memorandum hmangin an thlen rup mai a. India Constitution Article 3-in a tarlan anga, Thangram hi Mizoram a telh turin an ngen hial a ni. He an memorandum copy hi Union Home Minister, Union Home Secretary, Assam sawrkar, Mizoram sawrkar leh Mizoram chhunga Political Party leh NGO zawng zawng an pe tel bawk.
He TIPM hmalakna hi a thamral mai lova, Assam Assembly Speaker-in Thangram a tlawh bakah, Union Home Secretary hmalaknain; Kawngpui, tuk leh eng te chu a rang thei ang bera siamsak / pek nghal an ni a. Thangram unaute erawh chuan, Development hi kan duh ber a ni lo, Mizoram kan unaute nen insuihkhawm a, ram khata awm hi kan duh ber a ni a. Chu chu kan himna tur a ni an ti ngat mai a ni.
2021 February khan, a hmasa ber atan Thangram chhung Mualmawi-ah Cultural meet buatsaih a ni a, Mizoram atangin mi thahnem tak kalin, Pu K. Vanlalvena MP chu khuallian a ni. Khuallian ber chu Assam Police ten ramri-ah darkar thum zet an lo dang a. TIPM hruaitute pawh Covid inkaihhruaina SOP bawhchhiahah puhin, thubuai siamsak an ni bawk.
Mizoram sawrkar pawhin, theih ang angin a ngaihsak chho ve ta zel a. Ramri chungchang sawihona hrang hrangah pawh an chungchang hian hmun pawimawh tak a luan ta zel hi a lawmawm takzet a ni.
Assam chhungah awm rih mahse, Mizo an nih avangin hmuhsit leh endawng an tuar mek a. Schedule Tribe nihna pawh pek an nih loh bakah, hamthatna hrang hrang pawh an dawng ngai meuh lova. Mizoram chhungah an awm si loh avangin, Mizoram angin tuamhlawm ngawt theih lah a ni rih si lo a. An dinhmun hi a harsa em em a ni. Chutih rualin, kan unau, Mizoram a awm chak ngawih ngawih, chumi atana movement pawh kalpui ngamte hi, sawrkar leh NGO piah lamah mipuite pawh hian kan theih ang anga kan support an ngai takzet a.
Israel ten hnam lian ni tura tunlai khawvela an hmalakna kan hre tlang vek a, Mizoram leh Manipur a Zofa- Juda sakhua vuantute an rawn ngaihsak dan te a ropui ngawt mai. USA in an mi leh sate thlavang an hauh natzia leh, khawvel ram tin atanga, an rama khawsate “American” hmanga an phuarkhawm dante kan hriaiin ropui kan ti tlang vek a, sawi nuam pawh kan ti. Hei hi Mizoram Mizote hian kan entawn a, party politics ni lo, ram leh hnam politics tak tak, sawrkar inthlak pawha inthlak ve mai mai lo tur: Zofate huikhawmna policy mumal tak Mizoram-in kan neih a, kan kalpui a ngai tawh takzet a ni.