Mizo thu leh hla hmakhua

  • Lal Sangzuala

A, AW, B kan neihna pawh kum za sawmhnih chuang awrh chauh a la ni a. Zirna sikul kan kai tan lah hnam dangte ngaihtuah chuan hmanni chauh a la ni. Chuti chung chuan vawiina kan thu leh hla hmasawnna erawh hmuh theihin a lang a. Hmasawnna kawng min kawhhmuha A, AW, B min siam saktu Sap-ho kha lo kal leh ta se, thu leh hla lama kan hmasawnna hi mak an ti hial ang.

Khawvel thiamna a san zel laiin Mizo thu leh hla pawhin hma a sawn ve zel a. Changkannain awlsamna tam tak min pe a, hmana ngaihtuah pawh kan ngaihtuah phak loh, thlirlawk ngaihna pawh kan hriat loh kha vawiina kan dinhmun hi a ni. Kawng hrang hrangin tunlai thiamna kan hmang tangkai thei ta a, kan thu leh hla pawhin hma an sawn phahin, a buatsaih leh thehdarh kawngah pawh nasa takin kan thang mek.

Tunlai hmasawnna langsar tak pakhat chu technology lama kan thanna hi a ni. Ram tam takah chuan an hnathawh awlsamna atana an rinpui ber a ni chho mek a. Kan ramah ngei pawh khawpui leh thingtlang chenin a dap chhuak a, hmang thiam fe fe an ther fur tawh. Tunhnaia kan hmanna tlanglawn berah chuan thu leh hla phuahna, thlalak siamna, zirlai puitu leh zawhna leh chhanna atan a ni deuh ber a. A thiam fal deuh chuan sum hailuhna atan an hmang tan hial tawh.

Google Translate-ah Mizo tawng lehlinna a lo awm ta a, mimal siam chawp software chi hrang hrang a la piang zel bawk. Mizo Bible, Dictionary leh language processor tha tak tak an lo chhuak zel a. AI hi zirtir chawp ngai a nih avangin hun a kal deuh anga a hma aia thain a lo la chhuak zel ang. Nakin lawkah chuan Mizo tawng hi khawvel tukverhah kan la dahpui anga, tawng dang thiam mumal nei lo pawhin kan smartphone nen chuan ram hla zawk kan thleng ve thei tawh ang.

Social media hi a hmang thiam tan chuan thil tangkai tak a ni a. Sumdawnna atan te, midang nena inbiakpawhna atan leh mahni inphochhuahna tha tak a ni. Mizote zingah pawh social media atanga sum hailut an awm nual tawh. Chung zingah chuan kan zaithiam, lemchan thiam, fiamthu thiam, thuziak mi leh adt. hi a langsar deuh an ni ang. YouTube, Facebook, Instagram, Spotify-te hi an hmanraw tlanglawn ber an nih a rinawm. Heng platform kaltlang hian miin a hla/thu/lemchan a rawn phochhuak a, chumi chu miten kan lo thlir a, kan ngaithlain kan lo hlimpuia, anni tan hmingthanna leh sum hailuhna, an eizawnna pakhat a lo ni. Lar chak na zawng leh a hman apiang tana tih ve ngawt theih a ni lo, thiam thil nei, a mi-sa deuh nih a ngai.

Nimahsela, vawiinah chuan thil thenkhat chu a lo danglam ta. Miin a talent peipung tura hun leh tha senga a thawhrim rah kha mahni awm hmun atangin tute emaw chuan an duh dan danin an lo sawisa vel a, mahni thiamna tak tak ni lovah mi kuhmumah par ve phet an lo tum thin. Khawl hman kawngah chuan thiamna an nei nameuh mai, mah se talent leh original creativity a awm ve loh avangin anmahni kutkawih theihna an nei lo. Chung mite chuan sum leh pai leh lansarh beiseiin mi thawhrim rah – an zai, thu leh hla leh an fiamthu adt. an lo tichhuak chhawng ve leh a. A neitute ngenna tlawm tak pawh an zah zo tawh lova, mahni inthiam lohna pawh an nei hek lo. Zah a hnekin an cho let zawk ta fo nia.

Tunhnaiah hian kan Mizo hlate AI hmanga chei danglama nasa taka thehdarh thin an awm. An hla siam thenkhat lah chu a original aia ngaihthlak tlak leh mawi zawkte pawh a ni hial maithei. Mite pawhin an ngaithla nasa hle tih thlirtu zat atangin a hriat theih. Mahni in lumah AI thluak hmangin awlsam tea mi hla awmsa chei danglam (editing, auto-tune, music arrangement leh dubbing) zung zungin an thehdarh leh a. Heng mite hian a hla neitute (a phuahtu, siamtu emaw an chhungte) remtihna an la ang em le? Anih loh leh, heng hla phuahtu/neitute pawh hian an hla hetia an siam danglam hi an remti em?

Miin hun leh tha tam tak sengin, zan mutmu pawh tuah tha mang lovin thu leh hla an sual chhuak a. Tute emawin hun reilote chhungin khawl finna hmanga an lo chei danglam leh a tira phuah ang ni hauh lova an lo thlak danglam thin hi remtih chi niin ka hre ta lo. Tun hma chuan mi hla sa chhawng a, music video siam tur chuan a neitute remtihna lak phawt a ngai a, an thu chhuah chhawng turin a ziaktute dil hmasak thin a ni. A phuahtute phuah ang ni lova thumal pahnih khat lek an lo khak sual pawhin an siam tha leh nghal vat thin a ni ngai. Vawiinah erawh kan thu leh hla zawng zawngte hi mite hriata pholan anih rual rualin a neitu nihna kan hloh a ni ta deuh ber. Tlar hnih khat han kaihlek chu sawi loh a thluk kalhmang zawng zawng chena an han siam danglam hi chu pawm zam mai chi a ni lovin ka hria.

Tun hnaiah mi thenkhatin AI hmanga an hla lo siam danglamtute khinlet tuma hma an lak thu chanchinbuah kan hmu a. Mizo ziakmi langsar tak pakhatin a lehkhabu lehlin, a remtihna tel lova Youtube-a lo chhiar a, a ngen lawm lawm hnu pawha thehdarh lui tlattu chu Court-ah a khin thu kan hmu. Mizo fiamthu huang lian berin an video an duh lai lai lo cut a, an remtihna tel lova lo chhuah chhawngtute chunga hma lak an tum thu kan hre bawk. Miin amaha theihna awm hmanga a din chhuah – thu, hla, fiamthu adt. pawh a neitu nihna hloh lek leka an awm leh anmahni zawkin an umzui tawk tawk a ngai ta mai hi a runthlak a. Hei hi tunlai khawvel hmasawnna huna kan Mizo thu leh hla hmakhua niin ka hria!

Mi thenkhat chuan, “Vantlang hmuh tura an phochhuah tawh chuan an ta bik a ni tawh lo,” te an lo ti bawl bawl a ni awm e. A thenin, “Hetia kan lo chhuah chhawn hian a hlutna a zual a, mite hriat an hlawh phah,” tiin thiam an inchan a. Heng mite tan chhan hi thu tling a ni lo. Vantlang hmuha kan pholan apianga a neitu nihna kan hloh dawn anih chuan social media-ah thu leh hla mai ni lo, thlalak thlengin kan pholang ngam tawh dawn em ni? Indian Copyright Act, 1957 hnuaiah chuan miin a thu leh hla, thlalak, lemziak, video tawi (reels) adt. a pholang emaw pholang lo pawh nise a neitu nihna a hralh anih ngawt loh chuan a ta an la ni reng. Chhuah chhawn phal loh thu ‘Warning’ dah lo pawh ni mah se a remtihna tel lova hman chhawn phal a ni chuang lo.

Delhi High Court chuan India rama kan milar thenkhat Amitabh Bachchan (a fapa leh mo nen), Anil Kapoor, and Jackie Shroff adt. chu an dilna angina Personality Rights a pe. Hei hian an hming, hmel, aw, chezia, an larna adt. an remtihna tel lova hman chhawn leh thehdarh a khap bur mai. Zawhna awm thei chu, Court-in Personality Rights a pek chauhte hi venhim tur an ni em tih hi a ni. Mi naran te pawh hi India dan chuan min venghim vek a, kan nihna hman khaw loh anih pawhin dan ang takin hma kan la vek thei. Milarte hi chuan an nihna leh an nun hi an sum hailuhna hnar ber anih avangin venhimna an mamawh zual a. Kan hriat loh lamah hian thubuai neuh neuh an lo nei reng thin. Tun hnai lawkah zaithiam lar Arjit Singh a zai ni awm tak AI voice cloning hmanga siam thehdarh a ni a. Bombay Court (2024) chuan he thubuai (Arijit Singh v. Codible Ventures LLP & Others) hi ngaihtuahin tunlai thiamna hmanga mi kutchhuak lo siam danglam leh hlawkna tel tuma thehdarh chu dan bawhchhiatna a nih thu a puang.

Kan sukthlek hi hriatthiam a harsa thin hlein ka hria. Eng emaw thu leh hla lo awm se, kan ngaihdan kan sawi liam liam a, a hnu lawkah kan awn lam kan thlak leh ang dual dual a. Mi thenkhatin a kaw tawpa tang tawh nia inngaia an kutchhuak vawnghim tura an lo pen chhuak pawh sawisela, nuihzat tlat an awm niin a lang. Hei hian tunlai thiamna awmzia leh hman dan (digital literacy) zir thar kan mamawhzia a lantir.

Ziaktu, hla phuahtu, video siamtu leh adt. pawh kan harh thar a tul. Kan kutchhuak kan pholan dawnin khawi atanga lakkhawm nge, engtia buatsaih nge, kan kutkawih liau liau a ni em tih kan chian ve pawh a tha awm e. Midang kutchhuak puanhnuai hreh lo, mahni kutchhuak hauh pe na hlur si a awm theih. Buaina a lo awm a, a taka kan chet nghal loh vangin buaina a punlun thin. Huaisen taka kan dikna hum turin keimahni lam pawhin dik taka kan tih a tul. Kan kutchhuak te hi a chin ngaihven zui lamah pawh tan kan lak a ngai ang. Tin, zaithiam/hla phuah thiam leh an chhungte pawhin mahni puala kutchhuak vawnthatna – Youtube channel, Facebook Page adt. siam vek thei ila a tha ang.

Tunlai khawvelah hian kan Mizo Kristian hlate pawh an him bik chuang lo. AI hmanga an khawih danglam chiam chu ka hre lo naa a phuahtute phuah dan ang ni lova mimal/ pawl duh dan dana sawisak a awm thin. Hla phuahtute hian an hla a lo lar deuh deuhna atan tiin an lo phalrai zel mai nge, an hre lo zawk? A bik takin Kristian Hla Bu-a kan hlate tal hi chu i veng tlat teh ang u. A neitu Mizoram Presbyterian Kohhran leh Baptist Church of Mizoram te hian hla neitute nena inbe rawnin tun aia nasaa kan hum a tul. Khawii lai pawl eng eng emawin a thluk awmsa hmanga kan Mizo Kristian hla an lo kaihlek te hi kan ngaimawh miah lo em ni le? An chhungten hmalakna chang an hriat loh pawhin hla bu siamtute chu an che chhuak tur a ni dawn lo’m ni?

Mizo thu leh hla hmakhua hi han thlir ila, a thim lam hi a langsar zawk niin ka hre thin. Kum khatah lehkhabu zahnih chuang deuh te a la chhuak thei a, lehkhabu leitu pawh kan la chhe hran lo tihna a ni. Chutih rualin tunlai mite zingah lehkhabu chhiar aia mi chhiar sa ngaihthlak thlang an tam zawk. Mizo lengkhawm hla hi kum 1950 hnu lamah a chhuak meuh tawh lo niin an sawi a. Kan lengkhawm hlate hian khawhar inah hian hmun an chang tlem ta lutuk a, zawi zawiin kan phum bo dawn niin a lang. Chutiang chu kan dinhmun anih mek laiin Mizo thu leh hla tana ding tlat, thahnem ngai taka tha thawhtu tlemte an la awm. Mahse, tunlai thiamna hmanga an kutchhuak lo ruksaka, eizawnna atana lo hman ve phet tumtute hi an va hnawksak em! Heng mite hi Mizo thu leh hla hmakhua ti thim zualtute chu an ni. Hmasawnnain a kentel alawm tia kan palzam chhung hian kan hnam ziarang leh rohlute kan phum ral ve zel thei a. Khua kan tlai hma ngei hian i harh thar teh ang u.

Leave a Reply

error: Content is protected !!