Development leh heng laia thing to ringawt

  • Davis Hriatpuia

Ral khata kan lo thlir, hman ni AR hmuna thing sawrkarin kih a tum dodalna neih a nih kha, Semester exam zawh chawlh hmanga Aizawl ka rawn chuan chhuah tuk chiah khan dodalna an neihna hmun ka u nen bike-a inphurin kan tlan pel a, sawrkarin kih a tum thing lian tha tak tak Bung thingte chu rem leh rem loin ka han thlek kual thuak thuak a. Ka rilruah…mahse kha! A bulah patling ni sa hlau lo hmel thelh thulh tak kuhva lo tep chuap chuap ka hmu tel a, thing leh mau hmangaih mood taka thlir kual ka tum a ti bam deuh. Khâng thing thahnem ngai taka a lo la ding vûng ka hmuh rual khan kan Zo tlang ram hi amah Vankhama’n ‘Rimawi Ram’ a tih – Herhse, Khiang leh Ngiau par rimin min thawi nawmna ka la tem thei hi ka lawmzia tal erawh ka ngaihtuah thleng hman a, a lawmawmah ngai ang.

Heng environment humhalh duhtu thahnemngai zual mi tlem tê te avangin tunah a la ding hram a ni tihte ka hmu a, thilsiamte inven tawnna, inpuih tawnna pawimawhzia thui takin min ngaihtuahtir. Ni e, maw le, ram hruaitu heti lama bengva lo, mipuiin kan thlang tling hi chu kan tuar a ni phawt mai a! Assembly House chhungah rulling MLA luruh ring satliah environment humhalh a tul rih lohzia chil tla buah lo chauha au chîng kan neih chhung chu ram vanduaina khel loin a thleng fo dawn a nih hi maw! Explore Mizoram IG-ah Vanapa Hall-a tute emaw super CM thusawi hi ka hmu fuh pek a, chumi tum chuan FCAA fak kur dup pahin, “Heng laia thing leh mau to ringawt cheng khat mah tichhuak si lo, duat em em a, tihchhiat lo hlauh em em ringawt kha a ni lo,” tiin tawngkam a chhep zeuh pek a nih chu. A..khai, indem loin, inngaih thiam hramah ti rih mai ang, a bilhah a tho thlawt lo a ni, kan politics kal dan hi chu, ka ti ta ringawt e, hei!

  • Development an tih chu

Lirthei changkang tak tak kawtthlerah a intira mei kai phei pût pût a, a kiang velah rûn chungnung a tlepin a tlep phei tuar a, kawng lah chu rulngan pa ang zar a ni a, chu hmunah chuan hmana VCP fapa te, chumi industry neitu fapa leh a thlah kal zel te, hmana, ‘raltlan ho haw rawh u’ titu eng emaw tawlh ru zut zut thlah kal zel te, hmana Aizawla sawrkar hna eng eng emaw avanga dinhmun zahawma ding thlah kal zel te, leh contract hmu thei em emte puzawna nei chhungkua te tual chaina kan Zo tlang ram nuam a nih hun chu development a thleng an tih hun tur a ni mai awm mang e. GDP te chu san lam panin a inum kawi zar zar ang. Kan ram hi chuti zat chu economy san kawngah kan ni tawh, chumi percent chu kan ni tawh, tiin dawhkan chum chilh meuhin hahipin development hi mimal emaw kompani-te emaw hlawkna tura sum leh pai tling khawm zel a, sum dang siam belh nana hman chhunzawm zelna (capital accumulation) leh ram chhunga thil siam chhuah hlutna pung zel (GDP growth) hmangin an hrilh fiah deuh ber ang. Mahse, thingtlang leh veng tla birh deuha hmana ka pu Thanzuala te ang ho kha chu amah leh a thlah kal zel te nen thlan tla buahin khawsak an relna tur thawh chhuah harsa ti tak chungin an hnathawhna lam panin an la thaw huam huam ang. Kan Zo tlang ram nuama thing leh mau duah tha taka thang thingte kha tuna tute emaw super CM sawi ang deuh khian hnawk an tih loh vek pawhin mimal sum siam nana hmaruaah tal chhuah an tum bawk ang. Chuti ang chu a ni, tuna development an sawi chu. Chu chu a ni hmasawnna an tih chu.

Kan tunlai khawvel insumdawnna leh inrelbawlna kalphung hnuaiah hian, development hi mahni hlawkna leh awlsamna tura leilung hman khawloh leh sawisakna (exploitation) nen hian a kal kawp satliah mai a ni lo – development chu inhnehchiahna leh thil sawisak hrim hrim hi a ni zawk hial e, ka ti. Zawrhsum hmanruaah chantir an tum – heng mi awkhrawl ho hian. Mihringte awlsamna tur ringawt ngaihtuahnain min bual â zo a ni ber.

  • Mihring dah pawimawh bikna leh environment humhalh

Mihring dah pawimawh bikna (anthropocentrism) rilru nei chunga environment humhalh tum hi nang leh kei anga hrang tura duan a ni, Parte!

Environment humhalh duha thahnem ngai tak takte titi khawchang hi ka phak ang tawkin, a chang chuan ka phak bakin ka lo ngaihven ve thin. Environment humhalh kan vei dan hian mihring dah pawimawh berna ramri a la kal pel hlei thei hlek lo, tih hi min ngaihtuahtir fo mai. “He ramngaw hi kan vah chereu chuan boruak thianghlim mihringte kan hip tur a tikiam ang a, kan boruakte a lum ang a, nakin zelah mihringte’n boruak tha kan neih loh a hlauhawm”, tih lam hawiin titi an vawrh fo. A dik an sawi hi. Mahse mihring dah pawimawhna, mihringte’n kan tawrh dawn avanga humhalh duhna rilru chauh kan la pu tlat. Hemi ramri huam chhungah kan intap lungawi a nih chuan rorelna dik (justice) kan thlen zo lo ang. Hringfate tana tangkai lo china kan ngaih apiang chu tihriral kan duh mai dawn a ni – tuna AR hmuna thingte laka kan rilru put hmang ang chiah khan. He mihring dah pawimawh bikna tarmit atang hi chuan mihring chauh hi nunphunga hlutna leh awmze nei ber leh awmchhun angin a ngai a, ram ngaw, nungcha, lui, leh lungpui thlengin mihring tana hmanrua ni tur chauha siam angin an lang tlat a ni.

Kristian zirtirna kan hman khaw loh dan pawh hian thui takin awmzia a nei bawk. Genenis buah leilung chunga thuneihna nei anga thu chheh kan hmu khanglang a, kan hetih khanglan phah pawh a ni mai thei. An dikna, an hlutna leh an pawimawhna sawi chhuahna tur awka nei lo heng thilsiam dangte hi hringfaten rap betin (oppressed) kan hrual ta vel. Pathianin mihring chu leilung enkawltu leh venghimtu ni tura a duh laiin, thuneihna hringfaten kan hmang sual ta hlauh! Kan lo heti ta a nih hi! Tin, thlarau thil ngaih pawimawh lawr lakna thlarau sualin min bawih tlat bawk hi a veiawm. “He leia khualzin mai kan ni, van ram khi kan in chu a ni”, tih inzirtirin sunde sikul kan kai kim a. He rilru Krista Isuaa awm miah lo hi chi angin kan intuh. He khawvel thlarausan duh tur kan nih lohzia chu khai mah aw, Greek tawng ka rawlh ve dawn a nia. Mahse, min rawn zawt chhunzawm suh u, ka hre lo. Johana 3:16-a “Pathianin khawvel a hmangaih em em a,” tih kan chhiar hian, Greek tawng kan en chuan ‘Kosmos’ a ni e, tiin Bible lama kan mi thiamten an sawi. He thumal hian mihring chauh ni loin, kan chênna leilung, lui, tlang, nungcha, leh van boruak thleng hian a huam vek a ni. Chhandamna hi Krista kraws hmanga khawvel pumpui siam tharna leh Pathian nena inremna (reconciliation) siamna hna ropui a ni. Kolossa 1:20 kan en chuan Kraws thisen chuan engkim – leia thil te, vana thilte amah Pathian nena inremtira awm hi Pa lungawina a nih thu kan hmu. He hna thûk tak hi Rom 8:19-22-ah khan a fiah zual bawk. Chutah chuan thilsiam zawng zawngte chu boralna laka zalen hun nghakhlelin an rumin nau chhiat hrehawm angin an awm tih tar lan a ni. Heng thu kan en atanga kan MLA ten environment chungchanga inchhiar zau an mamawhzia a lan chian tluka chiang chu khawvel thilsiam dangte hi mihringten duh duha kan hman riral tur leh mahni hlawkna tura tihchereu tur ni loin, Krista chhandamna hnaa zalenna nei ve tur an nihzia a chiang awm e.

  • Development chu eng nge ni ta le?

Eng nge kan sawi tak ang le? Development a awm theih nan kan rama thing leh maute chu kan ngai pawimawh rih dawn ta lo em ni? Hnai lo e. Keini khawtlang mita mi zahawm leh challangte duan saa mimal hlawkna leh mihring chauh dah pawimawh bikna kawnga thi tawhin anni ruahmanna hnuaiah engtin nge kan environment-in a tuar zel chu kan la phal cheu ang? Chuvangin, hmasawnna kan tih tak tak chu heng environment mahni hlawkna tura hman (exploit) hnua khawpui an din hi a ni lo, a phenah mipui tam tak hmasawn si lo an awm thin, ram ropui i tihteah pawh chu chu i hmu ang. Tunah hian han en teh mah, India ram pawh hi khawvel economy-ah a lian ber pangana a ni an tih hian ram hausakna chu a pung ngei mai, mahse chu hausakna chu mipuia sem rualna emaw thuneihna (economic power) tak tak emaw a awm lo. Chu chu mit ngeia hmutu, a taka temtute vek kan ni. India ramah mi hausa tawntaw an lo piang a, billionaire thar pekin an awm ta. Rorelna chu an koki-ah a chuang a, an hmingah chuan mipui nawlpui chanai ei raltu chak-a, chatuana ram thununtu an la ti dawn si a. An ram a zau zel a, an ram zauhah chuan mipui nawlpui inhlawhfaknain tâwpintai a nei lo ang. Ni e, heng ho hlawkna a san avangin GDP a vawrh sang ngei alawm. Mahse, mipui vantlang, lo neitu leh inhlawhfate lak luh (per capita income) a pung ve lo, thil man a san zel si avangin mipuite chu an rethei tual tual zawk a ni.

Pa fing pu Karl Marx-a khan he lai mihring leh leilung inkumkaihna hi vawiina sum leh pai dah chungnunna ngaih dan lo awmin a tihchhiat dan a sawi fiah a. Pawl 11-a kan Mizo zirlai bua mihring leh thilsiam dangte hi maimawm ril anga inzawm tlat kan nih thu kan zir thin nen he Pu Marx-a thlirna hi a inrem hle. Thlai te hi leia thang chho turin nitrogen, phosphorus, potassium te an hip chhuak a. Mihring leh ranin chumi thlai chu kan ei. Ek, zun leh thil tawih ho chu leiah a kir leh thin. Chumi chuan lei thatna a siam thar leh a, thlai lo awm leh tur atan. ‘Mahse’ lian tak a lo awm ta a ni. Vawiina insumdawnna leh inrelbawlna kalphung hian chu leilung leh thilsiamte innghawng kual dan chu thingtlang leh khawpui inkara inthen hranna lian tak siam a nih tak avangin tihchhiat a lo ni. Thlai leh leilung rah chhuah (resources) dang te chu thingtlang atangin lak chhuah vek a ni a, khawpuiah te phur chhuah a ni a, khawtlang mita mi zahawm leh challang (elite) – Aizawl pa, Mumbai pa leh dan chimawm takte siama thuneihna fawng chelhtute’n an hlawkna turin an lo chalai kual vel ta thin. Chûng organic thil chu lo ram tihthat nan kir leh tawh loin khawpui chhungah bawlhhlawh leh boruak bawlhhlawhah a tangkhang ta a ni. Hmasawnna tluantling (sustainable development) ngaihthahin, ‘kan ramte chu a la hring tha em mai’ tia hlawkna leh environment exploit hnua ‘Smart city’ din tumtute avangin leilung hian mahnia a intihthianghlim/ inher dan pangngai kha, hun rei tak daih tur hmasawnna aiin sumdawnnaa hlawkna chiah ngaihtuahnain a tichhe ta a ni. Hei hi Metabolic Rift, Vanlal-pu-Marx-a sawi hawn, Sociologist John Bellamy-a’n a thual chhunzawm kha a ni mai awm mang e.

Development chu tun kan dinhmun hmasa aia hmasawn zawk, tha zawk tihna a ni mai a. Chutah tak chuan mipui nawlpuite nunphung leh khawsak phung tihhmasawnna a awm theihna tura rorelna dik (justice) thlentir te, miin a dinhmun dik tak hriatna (consciousness) a neihna tur te, hriselna, zirna tha leh dik te, a hnathawh zat ang a hmuh letna tur kalphung siam te, khawsak phung thuah emaw, mipa leh minu a nih thuah emaw, Zo leh Vai a nih thuah emaw pawh ni se intluktlang taka chanvo tha leh dik an neih te hi a huam tel leh a laimu a ni vek. Hemi kalh zawnga development hming pu sia thil a kal reng rengin keini mipui nawlpui piah lamah environment-in a tuar ta thin a ni.

  • Tlipna

Khawtlang mita mi zahawm leh challang (elite) te leh sawrkar hotute thiltih duh dan, environment laka an rilru put hmang hi chu mahni thlan tur lai ang chauh a ni. Ram thingtin par vulna leh chuta innghat nasa ber mi retheite tan dinhmun tha siamsak loh a, tute emaw hlawkna tura leilung rah chhuah (resources) development hming chala tihriral a nihna kalphung (system) hi kan thiat lo a nih chuan kan development ropui tak hian khawvel tha zawk min thlen loin, kan vai hian thlanmual lamah hlim takin min la phur liam ta ve ang.

Leave a Reply

error: Content is protected !!