Pawl 3 zirlaibu dik lo kha: Tu nge a mawhphurtu?

  • Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar

Thuhma

Tlem lai deuh atanga khan pawl 3 Environmental Science zirlaibu phek 56-na chu khawi khawiah emaw hmuh tur a tam hle a. Kei pawh hian ka dawng nual a ni. Hetianga an inthawn kual vak vak chhan hi eng dang vang a ni lova; zirlaibu phek 56-naah hian thil dik lo a awm a ni. Facebook, WhatsApp leh Instagram lamah mi pawhin an ziak teuh tawh a. Keipawhin Facebook lamah ka nem kai ve zuai. Mahse ngawih mai ka tum rih lo. Mizo hnam hi ka hmangaih ve avang hian Mizo tawng hi ka ngaipawimawh tel a. Hetiang lamah hian ka thikthu pawh a chhe viau mai.

Tawng hi eng nge?

Tawng hi thumal rem khawm satliah emaw thil nih dan leh nih phung kan inhrilh chhawnna emaw kan inbiakna emaw a ni satliah lova. Mihring kan nihna avanga kan chheh vela thil awm leh thleng te, tin chungte nena kan inkungkaihna te, kan mihring puite nena kan inlaichinna te, tin engkim kan hriatthiam dan, hmuh dan va puan chhuahna a ni. Chumi awmzia chu – Mizo tawng hi a hnam anga kan thil hriatthiam dan leh pawm dan, thil nihna kan hmuh ve dan puan chhuahna a ni. Tawng hi mathematics leh science te angin mi (hnam) zawng zawng tan a inang vek lo a. A sap tawng chuan a universal lo kan ti thei ang. Chumi awmzia chu tawng hi kan hnam chin dan leh khawsak phung (culture leh tradition) mila kan neih ve liau liau a ni. Kan hnam nihna (identity) kengtu a ni.

Hei hi kan hrethiam em aw? Tuipui bialtu MLA, Pi Prova Chakma-i chuan assembly house lamah Mizo tawngin, thiam takin thu a sawi par par mai a. Mizote khan kan lawm nghal viau a ni. Mahse, hei hi ngun deuha chhut ngai thil a awm. Mizo tawng a thiam avang khan kan lawm satliah a ni ringawt lova. Amah kha, Mizo tawng a thiam khan, Mizo hnam nihna a rawn tawm tel ve tihna a ni. A hnam ang zawngin kan pawm leh pawm loh chu thu hran ni se, Mizo tawng thiam a nih khan Mizo chhungkuaah a inrawn intatlut ve tlat tihna a ni a. Kha kha keini tan a lawmawm tlat a ni. Mizo naupang, China, Japan, Italy leh USA lam ami, an pate zawk hnam dang, mahse annute Mizo an nih avanga Mizo tawng thiamte pawh kan lawm em em! An hmel avangin emaw an awmna avangin emaw an duhawm (cute) em avangin emaw kan lawm a ni ngawt lova, Mizo tawng an thiam khan Mizo hnamah annute khan an lo baptis a ni. An pate hnam dang ni mah se Mizo tawng an thiam khan Mizo hnam an lo la ni ve duh tihna a ni tel a, kha kha kan tan thil lawmawm tak a ni!

Tin a tlangpuiin, kan Tlangmi puite nena khai khinin, Mizote hi hnam dang tawng kan thiam mawh khawp mai. Kei ngei pawh hi Vai ramah kum 17 zet ka awm tawh a. Hindi hi ka la thiam lo! Class roomah-te hian fiamthu ka thawh duh chuan Hindi-in ka tawng mai zel; zirlaite hi an nui dur dur zel  a ni. Kuki, Naga, Khasi leh Arunachal lam unaute chuan an thiam zung zung laiin keini chuan hnam dang tawng thiam kan harsat viau. Hei pawh hi anthropology zirna lam atanga kan thlir chuan keimahni hnamah kan chian (well-rooted) avang a ni. Hnam dang tawng kan thiam rual rualin an hnamah kan va in-baptis nghal tihna a nih ber a. A chhan chu an tawng kan hman pui tawh miau chuan an thil hriatthiam dan leh hmuh dan kha kan tawmpui ve tawh tihna a ni mai. Chuvangin tawng hi hnam nihna (identity) nen a inkungkaih tlat a. Kan fimkhur a ngai a ni! Mizo tawng hi a thi a nih chuan Mizo hnam pawh hi a boral ve nghal mai dawn tihna a ni ber mai!

Zirlaibu dik lo chu…

Pawl 3 Environmental Science zirlaibu, a Mizo tawnga ‘Hawi vel ila’ tih lehkhabu phek 56-naah hian Mizo tawng dik lo a awm teuh mai a. He zirlaibu hi NCERT lam ami, Sap tawnga inziak, Mizo tawnga an leh a ni a. Hemi pheka a inziak dan ang lovin, sanghawngsei hian thing hnah a ‘ei’ ngai lova a ‘pet’ thin zawk a ni. Tin, sava hi a puiin a ‘enkawl’ ngai lova a ‘chawm’ thin a ni zawk ngai. Savain ‘buk’ a ‘sa’ te an ti mai mai bawk a; sava hian ‘buk’ a sa ngai lova ‘bu’ a ‘chhep’ thin a ni. Tin, sava hian a bu chheh nan hmawlhte a hman a rinawm loh hle bawk!

Sap tawng zirlaibu lama ‘tailorbird’ in ti hi ‘kawlhawk’ tiin zirlaibu siamtu hian a let mauh mai bawk a! A lem atang chauh pawh hian daikat emaw hnahkhawr emaw a ni tih hriat sa reng a ni. Daikat leh kawlhawk chu sava inang lo lutuk – Mizoin sava kan neihte zinga te ber zing ami leh a lian berte zing ami a ni. Zirlaibu siamtuin a hre hrang lo hi a mak takzet! SCERT hian zirlaibu dang zawng zawng an website lamah an dah laiin hemi lehkabu kher hi chu an lo dah tel lova. An lo hlip thla hman nge ni? Kumina tihchhuah (publish) leh hman tan a ni a. Copy 15610 lai an chhu nghe nghe. Phek dang pawh han thli thlai a tha viau mai. Kan la en zel ang chu.

Tawngpawng leh tawp (literal translation) a ni em?

NCERT lam, Sap tawng-a inziak nen han khai khin chhin ila. Tin, Mizo tawnga an lo chhawp chhuah dan hi chik takin en bawk ta ila. Thil chiang deuh lang pakhat awma chu – tawngpawng leh tawp (literal translation) a ang lutuk hi a ni! Chumi awmzia chu saptawng thumal kan hriatthiam dan milin kan let tawp tihna a nih chu. Sap-pa chu a han hawi vel a, ramsa leh sava, thing leh maute chu ama tawngin hmuh dan leh hriatthiam dan (conceptual category) a nei a. Chutiang bawkin Mizote pawhin kan chheh vela ramsa leh sava, thing leh mau, ldt., hi va hriatthiam dan leh pawm dan (conceptual category) hrang kan nei ve a ni, chu chu keimahni tawngin kan sawi chhuak thin. Hei hi kan hrethiam em aw…? Entirnan, ramhnuai (forest)-te hi sapho hriatthiam dan leh kan hriatthiam dan a inang lo khawp mai! Kan hmuh dan leh pawm dan chu sapho nen a inan miau loh avangin kan sawi dan pawh a inang lo tihna a nih chu. Hemi avang hian tawng thumal kan remkhawm dan (sytax) pawh a inang diak diak thei hek lo!

Zirlaibu siamtute hian Mizote’n eng tin nge kan va hriatthiam ve, kan thil hriatthiam leh pawm dan chu eng tin nge kan puan chhuah ve tih lam an va ngaihtuah thleng lo a nih hmel khawp mai. A tawi zawngin – Mizo tawngin eng tin nge kan va hriatthiam tih lam an va ngaihtuah lo  a ni ber mai! Sanghawngsawi hian thinghnah hi chaw atan a ring a ni maithei, mahse mihringte angin, va ei ve thin angin Mizote hi chuan kan hrethiam ngai lo a, chutiang zawng chuan kan pawm ngai lo a ni. Chutiang zelin mihringte chuan buk kan sa thin niin kan va hrathiam a, mahse savate chuan bu an chhep thin tlat a ni. Hei hi kan sawichhuah dan a ni satliah lova, Mizo hnam kan nihna avanga kan va hriatthiam dan a ni ve tlat! Mak deuh mai chu –  Sap tawng lama ‘Sunbirds and butterflies drink nectar’ tiha ‘drink’ lai tak hi ‘in’ tia let lovin ‘dawt’ tiin an let thung a; hei hi chu leh dan tur dik, Mizote’n kan sawi dan a ni. A dangte pawh hi hetiang ang hian han let se, a fel vek mai tur!

Mizo hnam thil pawikhawihna a ni

MNF ministry hunlaia pawl 9 – 12 science zirlaibu, Mizo tawnga an leh khan endiktu (peer review)-ah ka tang ve a. Ka ngai pawimawh bawk a, ka tlaivar deuh fo a ni. A chhan chu Mizo hnam thil a ni tlat. Kan inchei dan, kan sakhua, kan ei leh in, kan in leh lo, kan chenna ram chauh hian kan hnam nihna (identity) a keng lova, tawng hi a pawimawh berte zing ami a ni tih kan sawi tawh, a tir lamah. Tawng veitute pawh hian thlir dan inang lo tak tak kan nei nual a, a humhalh dan tur chungchangah pawh ngaih dan a inang diak diak hek lo. Mahse, kan pawm tlan em em chu – tawng hi a thi thei tih hi a ni. A thi thei a nih chuan tawng thil nung ang a ni tihna a nih chu. Thil nung ang a nih chuan thang lian zel thei, hmasawn thei a ni tihna a ni tel bawk!

Chumi avang chuan eng tin nge kan chawm sei len ang? Emaw a thi tur lakah eng tin nge kan inven ang tih hi a pawimawh ta em em a ni! Tawng tih thih dan awlsam ber pakhat chu – thangtharte hnena hlan chhawn loh hi a ni. Helaia tawng inhlanchhawn lohna (intergenerational discontinuity) avanga tawng thi tur kan sawi rual hian elementary sikul pawimawhna hi i mitthla thei nghal em? Kan ziah tawh sa hi chhiar nawn leh la, tawng hi a nun zel theihna tura hmanraw pawimawh ber chu – pawl hniam lama, zirlaibu atang inzitirna hi a ni tih pawh i hrethiam thei ang. Mahse, kan zirlabu siam dan atang hi chuan inhlan chhawn lam aimahin kan chhu chat zawk a ni tih pawh kan pawm tlang thei awm e!

Naupang hian in lamah chuan tawng hi mawlmang (natural) takin an thiam ve tawp a. Kan fiamthu thawh atang te, inkoh dan atang te, in lawm dan atang te, thawn thu atang te, leh kawng hrang hrangin an lo thiam ve tawp thin. Sikul an lo luh chiah khan tawng kha awmze nei takin an lo hrethiam ve chho tan a. Helaia awmze nei taka tawng va hriatthiam theihna (linguistic standardization), rahbi pawimawh tawpkhawk hi zirlaibu atanga an dawn a ni. Nang leh kei, tawng lama zirna thuk neite thlir dan angin zirlaibu kha an va hmu thiam ve lova; an beng rawnga lut tam, an mita an hmun zin apiang kha an vawng tam a, chutiang chuan an zir a, an thiam thin. Elementary lama Mizo tawng zir pawimawhna leh tangkaina heta tang hian a chiang leh zual awm e!

Sikul chu zirtirtute zirtirna hmun, mithiamte ziak zirlai bu zirna a nih miau avangin tawng dik lo zawk pawh ni mah se naupang chuan an dah chungnung zawk zel a. Chuvangin tawng chu a bo then ta hlek hlek zel dawn tihna a ni. Pawl 3 Environmental Science zirlaibu phek 56-na atang chauh pawh hian kan hrethiam thei em aw…? Kan lehkhabu siam dan atanga han chhut chuan Mizo hnam hian kan chheh vela thil thleng sawina tawng thumal pali – pet, chhep, bu leh chawm tihte chu kan vuiliam mai a ngai dawn tihna a nih hmel viau mai! Mizo tawng hi kan hman reng a, kan inhlan chhawn loh miau chuan eng ang pawn humhalh tum mah ila a thi tho tho dawn! Thangtharte hian an lo thiam ve zel loh chuan, Mizo tawng lehkhabu sang za tel pawh nei mah ila kan mang tha a ngai dawn tho tho! Khaw tinah Mizo tawng humhalhna libraray pawh nei teuh mah ila, chhuan tharte hian kan tawng hi an hriat ve loh chuan kan vui liam mek zel tihna a ni tho tho. Mizo tawng ni lo tawng danga kan tawng hunah chuan chumi tawng hnam chu kan ni mai dawn a ni! Hnam dang kan ni tawh dawn tihna a nih chu! Chuvangin helaia zirlaibu dik lo hi Mizo hnam thil pawikhawihna a ni. Ngaih zam mai mai chi a ni lo khawp  mai!

Tunge a mawhphurtu?

Mizoram ka lo haw hian sikulah thu ka sawi thin a. Thil pawi tak pakhat, ka rilru luah reng thin tu chu zirna chungchangah pawl hniam lam (elementary) aiin pawl sang lam kan ngaipawimawh tlat hi a ni. Nu leh pa, zirlai leh zirtirtu, tin kan sorkar thleng hian a pawimawh zawk – zirna innghahna tak tak, elementary lam hi kan lo ngaihthah viau mai! Naupang an ni a, an mamawhte sawi chhuak turin pawl emaw pawh an nei ve lo a ni maithei, mahse kan ngaihpawimawh a ngai a ni. Tuna kan zirlaibu dik lo chungchangah pawh hian a chiang reng mai! Phek 56-naah hian tlar tlemte a awm a, zirlaibu siamtu leh a endiktu tan chik tak leh ngun taka va chhiar kha thil har a nih pawh a rinawm loh! Mahse, an pawimawh loh miau chuan tlemte pawh ni mah se tha leh zung sen a har thin a ni.

Sorkarin hetiang ang zirlabu kan tu leh fate a han zirtir mai hi a mak khawp mai! Chuvangin hetiang thil pawi lutukah hi chuan education changtu minister hian mawhphurhna a la ngam turah ka ngai. A chhan chu kan thil buaipui hi thil inmawhpuhna ho tak a ni lem lo tlat! Hnam thil a ni. Mizo hnam tawng ngaipawimawh lo minister kan nei dawn a nih chuan ZPM sorkarah hian kei chuan rinna ka nghat thei lovang. Chutiang zelin, education reform committee, Mizo tawng chungchanga hma la duh tur kan nei lo a nih chuan sorkar lai hi ring ngam har ka ti hle ang! Sawi tawh angin – keini puitlling hian Mizo tawng hi dik takin hmang fo mah ila kan fate kan hlan chhawn loh chuan kan tawng hi a thi dawn tho tho! Tin, tuna lehkhabu pawh hi a dik loh zia sawi chiamin, ziak kur ngial mah ila, thangtharte a dik lohna leh hetianga tihsual a pawi zia kan hrilh loh a, a dik zawk hlan chhawn dan kawng kan dap loh a, hma kan lak si loh chuan kan tawng hi thlanmual kawng kan zawhpui mek reng tihna a ni! Kan minister, education reform committee, Mizoram zirnaa kan nu leh pate hian he thil dikloah hian mawh la ngam se. Tih dik leh bakah a thlen leh tawh ngai lohna turin hma la sela a duhawm hle ang!

Mizo tawng hi zan khat thil thuah a thi nghal tawp dawn lo, hetiangte hi zawi zawia tithitu, tawng tana cancer natna hlauhawm ber a ni! MZP leh MSU te hi Mizo hnam nih tinuam tu, hnam humhalhtu leh hmasawnna buaipuitute an ni. Tun ami phei hi chu anmahni lam thil – an thikthu chhiat em em na a ni. Tin, kan pawl lian ber – YMA pawh ngawi mai lovin, hnam chhan turin lo pen chhuak ve thei se la aw… Mizo hnam a ral loh nan kan pawl chhuanvawrte hian chak takin hma han la se a va lawmawm dawn em!

TlipnaEngpawhnise, education changtu minister hian he thil thleng hi a dik lo a ni tih pawm ngam sela. A dik lo hi tihdik leh bakah, a pawizia thlengin mipuite min han hrilh (educate) thei sela a lawmawm leh zual ang. Mizo tawng hmasawn theihna tura pawl ding zawng zawng te, tin kan mithiam – university leh college ami zawng zawngte pawhin, he thil hi Mizo hnam tan thil tha lo tak a nih zia mipui nawlpui (lay people), hei aia nasa hian min han zirtir tha leh sela a va tha dawn em! Kan en liam zel chuan Mizo tawng suihzuihtu zingah kan tel ve tihna a ni. Kan hnam a ral loh nan Mizo tawng hmasawnna i ngaihtuah zel ang u.

Leave a Reply

error: Content is protected !!