David Vunga (Rev. Dr. Sal Thang Vunga), tuna Reformed Evangelical Church-a rawngbawlna nei mektu chuan lehkhabu ngaihhlutawm tak Kristiante leh Politics tih chu a rawn ziakin June 8, 2022 (Nilaini) ah khan Dawrpui Centenary School, Aizawlah Dr. Lalrinawmi Ralte (Former Professor UTC Bangalore) chuan a tlangzarh a ni. He lehkhabuah hian phek 283 thleng awmin a hnung lam phek 235 atang hian appendix leh lehkhabu rawntein a khat thung a. Appendix hi a ni hi chuan mizo tawng takin ‘A Behbawm’ tiin a rawn dah bawkin A, Aw, B angin a rawn then hrang a, Lehkhabu rawnte pawh ‘Lehkha rawnte’ tiin a rawn dah bawk a ni.
He lehkhabuah hian a ziaktu hian a ngaihdan leh a mimal thlir dan a rawn ziak tawp lo a, thlirna tukverh pali rawn hmanginchung hmangte chuan a rawn ziak a, a tawpna erawh a chhiartute kuta dah thungin mumal takin thuthlukna a rawn siam lo thung. Chung a thlirna tukverh palite chu:
Khawvel History kal tlangin – Hun kal tawhah, tuna kan sawi tum mek hi engti chiahin nge alo thlen tawh? Engtin nge a hun laia mite’n an lo dawnsawn? Engte nge zir tur kan neih?
Bible thlir letna – Bible-ah eng nge hmuh tur kan neih? Kan hmuh theih tawkte hian a nih dan an sawi mai nge, ti ve turin min fuih? Bible-in ramri min khamsak em. Eng tehfung nge kan hmuh theih?
Kristian history kaltlangin – Kristianten hun kal tawhah engtin nge an lo hmachhawn thin? Engte nge zir tur kan neih?
Theological leh Philosophical – Thlirna tha chuan nghahchhan lungphum nghet tak a nei ngei tur a ni. Bible chang pahnih khat lek hmanga ngaihdan siam hi a felhel fo. Chuvang chuan a puma thlir rualin kan Bible-in eng nge min zirtir tih leh, kan dinhmun leh thlir letna lak khawm atangtea ngaihdan leh zeldinna lo irhchhuakte chu thlahthlam theih an ni lo. Hemi pahnih tang dun hian innghahna ramri (framework) tha min siamsak thei a ni.
Bung hmasa berah hian Bible phena khawvel sorkarte tih thupuia hmangin Bible-ah ngei pawh kan hmuh sorkar chi hrang hrang min hrilh a. A bik takin Juda hnam leh sakhua mai bakah an sorkar thlengin fiah takin min hrilh a ni. Judate nunah khan sakhuana leh sorkarna kha then hran theihin awm mahsela dah hran erawh a ni ngai chuang lo a, Puithiam leh lal nihnate chu mihrangin chelhin han inep changte nei bawk thin mahsela zar hrang ang hlaka dah erawh a rem tak tak thei ngai chuang lo. Hei hi Bible-ah ngei pawh chiang takin kan hmu a, Genesis – Deuteronomy buahte hian fiah takin kan hmu a, Joshua – II Lalte buahte hian Israel sorkar inrelbawlna (Political affairs) kan hmu bawk. I Chronicle – Nehemia buahte hian Judate sakhaw nun, zirtirna leh inkaihhruai dan (religious affairs) kan hmu leh bawk a ni.
Persia hnuaiah BC 537 – 332 chhung an awmin chumi hnuah Alexander the Great chuan rawn hneh ve lehin Aristotle hnuaia lehkha zir a ni bawkin a zirtirna chu a ram hneh apiangah chuan pu lut zelin Juda ramah ngei pawh chuan Grik tawng leh nunphung a phun zel a ni. Amaherawhchu kum naupangte a nihlaia a boral thut avangin a lalna ram zau takah chuan lalram pali an rawn chhuak ta a, an zinga pahnih Ptolemai Dynasty (Aigupta ram zawng zawng chunga thuneitu) hnuaiah chuan kum 122 tehmeuh (BC. 320 -198) an awmin chumi hnuah Seleucid Dynasty (Syria ram zawng zawng awptu) te hnuaiah chuan Judate chu an lo awm ta a ni.
Seleucid Dynasty (BC. 198 – 142) hnuaia an awmlai phei hi chuan an sakhuana thlengin tihbawrhban sak an ni a, sakhaw lehkhabu thianghlimte ngei chu hal sak an niin an hal ral thil hlanna maichamahte chuan Judate huat em em vawkte hial an hlan luih sak thin. Hemi hnuah hian Political Independence an hmuin ram zalen, mahni sorkar ngei, mahni hnam inawpna neiin Simon-a kaihhruaina hnuaiah an lo hmu ta a.
Heng zawng zawngah hian Juda ram hruaitute leh an sakhaw kalkawp dan kan hre thei ang nga, an sakhua leh ram rawngbawlna thliar hran a theihloh zia kan hmu thei ang. Rom sorkarin BC. 63 – AD. 73 chhung an awm lehah ngei pawh khan Judate hian chanchin ngaihnawm tak tak an nei a, Rom sorkar hnuaia an sakhaw kalpui dan pawh he lehkhabuah hian fiah takin kan hmu leh bawk a ni. Rom sorkar hi sakhuanna lamah a zalen viau thung a, hei vang hian sakhua tam tak pawh an awm phah bawk kan ti thei ang.
Sakhaw hrang hrang alo pian zel bawk avangin Rom ram awpahte ngei chuan sakhuana chu sorkar rorelnaah a zalen mai a ni lo a, a mipui mimirte thinlungah sakhuana lama intluktlanna hi a nihdan tur renga ngai an lo awm phah hial a ni. Athen khawpuiah phei chuan ‘Hriatloh Pathian tan’ tihialin maicham an buatsaih a, Pathian tihlungawi kim tumin sorkar chuan a thlah zalen a nih kha.
Kan Bible hian mihring inrelbawl dan fel takin a nei sa vek a, mimal nun, nupa nun, nu leh pate leh an fate inkar, sal leh sal neitu, kohhran inrelbawlna, vantlang leh tualchhung leh Sorkar rorelna leh thuneihna tihtein alo thliar fel thlap tawh a. Hetianga thuneitu leh rorelna fawng chelhtu ber hi Pathian atanga chhuak a nih loh emaw Pathian lam hawia hmalakna hmanrua a nih loh chuan rei an daih tak tak ngai loh zia fiah takin min hrilh nghal bawk a ni.
Pathian chu chhungkua, Kohhran leh Sorkarah hmun laili ber chang tur a niin a thuneihna hnuai veka awm kan nih zia fiah takin he lehkhabu hian min hrilh a, he khawvela kan awm chhung chuan chung kan inrelbawlnate chu kan zah tur a ni tihte min hrilh bawk.
Heng thil pathumte hi mihringin kan mamawh leh kan kalsan theih ngai loh turte an nih ang bawkin inkawp tlat tur a niin lak hran theih loh a ni. US President hmasa ber George Washington khan ‘Bible tel loin engtin nge ram a kal theih ang ni?’ alo tih angin a takin Bible thu an kalpui a, an pawisa note zawng zawngah pawh ‘In God We Trust’ tih ziak vek khawpin Pathian an rinna an ti lang bawk a, vawiin thlengin hnam dang zawng zawngin kan chung en an ni. Chutiang karah chuan an dan siamte chu an zah a, dan bawhchhiate lah hrem lohin an chhuah hek lo. An President meuh te pawh an sualna thupsak tum loin rorelna hmuna ngaihtuah ngai khawpin thubuai an awrh tir mai a. Kum 1974 daih tawhah khan an President Richard Nixon chu Watergate scandal avangin impeachment alo tawk tawhin Aug. 8, 1974 chuan US President atangin phur lo zetin banna thu a lo sawi phah tawh a nih kha.
Chutih lai erawh chuan thuneihna a hrangin Pathian thuneihna, Khawvel sorkar thuneihna leh sakhuana lama thuneihnate erawh a awm hrang lo thei lo a, indip siloa kalhran ngei ngei a ngaihna a awm bawk a, chungte chu kan thliar thiam bawk tur a ni. Bible-ah ngei pawh (Thuthlng Hluiah) Pathian mite’n khawvel sorkara an mawhphurhna chi hrang hrangte kan hria a, Josepha, Mosia, Daniela, Nehemia, Mordekaia leh Estheri-te ngei pawh Pathianmi nichungin hmingchhe lo leh tha takin rawngbawlna an lo nei tawh a ni. Thuthlung Thar hunah ngei pawh Lal Isua ngeiin ‘Kaisara thil chu kaisara hnenah pe ula, Pathian thil chu pathian hnenah pe rawh u’ tiin zirtirna alo nei bawkin a hun leh hmun thliar fel turin min lo ti a, chu chu vawiin thlenga kan la zawm tur a ni thei bawk ang.
A tawp berah chuan He Lehkhabu hian chutiang tur chu a ni e tih min hrilh fak lo mahsela Bible ram atanga khawvel sorkar lo intan chhoh dan fiah takin min hrilh a, vawiin hun thlenga sakhuanna leh khawvel sorkarna (politics) hi lakhran theih a nih loh zia min hrilh a ni. Kristian kan nih anga nungchang tha leh mawi nei reng tur kan nihziate leh khawvel politics ah ngei pawh rinawmna nena rawng a bawl theih dan min hrilh a, chunglam thlir chung zela rawngbawlna nei turin ram rawngbawltute a duh a. Chu chuan anmahni mai bakah an mipuite tan malsawmna a nihzia min hrilh bawk a ni.