- Upa Lalthara, Kohima (9436001667)
(Tunah hi chuan Mizoram hi ‘cancer tamna ber ram’, tih theih a lo ni ta hial a. Tun hnai maia kan mithiamte zir chianna-ah chuan Mizorama cancer tamna chhan ni-a an hmuhte chu zuk leh hmuam, kuhva khawr leh ei tur hrisel lo ei etc an ni ber a. Ka lehkhabu ziah “Eng vangin nge bawnghnute ka in loh” tih-ah khan bawnghnute in hi hnute cancer leh cancer dangte tichhuaktu lian tak ni-a ka rin thu ka ziak tawh a. Kristian Tlangau chanchinbu-a kan Kohhran rawngbawltu (Pastor leh Upa) thite sunna atanga a lan dan chuan a tam ber (60% vel) chu cancer-a thi ni-a a lan thu leh, heng rawngbawltu nemnghehte hi chu zuk leh hmuam ti ngai lo an nih deuh vek thu leh, anni zingah hian (mipui mimirte nena khaikhina) cancer vei an tlem bika a lan si loh avang hian, cancer tichhuaktu kan doctor ten hmuhhmaih an la nei ni-a ka rin thu leh, chu an hmuhhmaih chu bawnghnute ni ngeia ka rin thu ka lo ziak tawh a. Tunlai boruak nen a inmil bawka, chu ka thu ziah chu ka han pho chhuak leh teh ang.)
- Kum 2016 October thla khan Aizawl-ah ka han chuang chhuak a. Pu C Dinthanga leh Pu Jimmy Pachuau (of London) te nen Mizoram University campus-ah ‘fashion show’ en turin kan zuk kal ve a. He fashion show hi National Institute of Fashion Technology (NIFT) leh Mizoram Cancer Care Foundation tangdunin ‘hnute cancer’ chungchang inzirtirna (awareness) atan an buatsaih a lo ni a. A tirah chuan ‘Fashion show leh hnute cancer-in engnge maw inlaichinna an neih le?’ tiin ka ngaihtuah a. Mahse, “Fashion show chuan incheina mai ni lovin, pian nalh leh zei phochhuahte pawh a huam tho mai a; hmeichhe pian mawina kengtu pakhat chu an hnute hi a ni a, mahse hnute cancer an neih chuan, an pian mawina chu a chuai nghal mai thin; chuvangin hmeichhiate chuan hnute cancer laka inven dan tur an hriat hi a pawimawh reng a ni”… tiin ka ngaihtuah zui a, thil inhmeh tak pawh niin kan hre leh hnuhnawh a.
- He fashion show-ah hi chuan, a karlaka zaithiam an zai thin hun angah khan thusawi kan ngaithla thin thung a. Mizorama cancer specialists lar deuh deuhten entirna (slide/power point) nen hnute cancer lo awm chhan leh inven dan tur lam an sawi hlawm a, a bengvar thlak in a ngaihnawm khawp mai. Chung thusawi kan ngaihthlak atanga hnute cancer lo awm chhan emaw, neih phah theihna (risk factor) an sawi tlangpui ka chhinchhiah theihte chu hengte hi an ni:
(1) Chhungkaw zinga hnute cancer nei an awm tawh in;
(2) Hmeichhe thi neih (menstruation) a intan hma viau in;
(3) Kum upat deuh (kum 50 piah) hnu thlenga thi a neih zuiin;
(4) Kum upat hnu (kum 30 hnu lam) ah fa a neih tan chauh in;
(5) Nuin a fa hnute a hnektir lohvin emaw, a hnek tlemtir lutuk in;
(6) Thi hul tawh hnua hormone hmanga inenkawl (hormone therapy lak) in. - Kan doctor thiamte chuan.. “hnute cancer lo awm chhan hi chiang taka hriat chhuah a la ni lova, heng kan tarlan ‘risk factors’ an tih mai te khian za-a-sawmli (40%) vel hi chu a huam thei ang a. Mahse, a tam zawk, za-a-sawmruk (60%) hi chu a lo insiam nachhan tak hmuh chhuah a la ni lo…” ti lamin an sawi a. |hiante hnenah chuan, “A chhan an la hriat loh, za-a-sawmruk (60%) hnute cancer awmtirtu khi kei chuan rin ka nei; bawnghnute in vang a ni thei ang”, tiin ka hrilhru a. Mak an ti viau nghe nghe-in ka hria. He ka ngaihdan innghahna tlangpui chu hetiang hi a ni:-
- Pakhatnaah chuan, doctorte’n hnute cancer tamna ram tia an sawi leh slides/power point hmanga min entir atang khan hnute cancer leh bawnghnute in hian inlaichinna (co-relation) an nei tih a chiang a. Europe, America leh khawthlang ram, bawnghnute in tamna ramah chuan hnute cancer a tam a, Asia leh Africa, ram hnufual deuh, bawnghnute an in tlemna ramah chuan hnute cancer pawh a tlem a ni. Mi thiam leh zir mi tam takten khawthlang ram, mingo ho zingah hnute cancer a tamna chhan chu inthlahchhawn thil (genetic factor) niin an sawi liam mai thin a, mahse bawnghnute in tam vang ni ngeiin ka ring thung.
- Pahnihnaah chuan, hnutetui hi hmeichhe hormone (estrogen) in a siam chhuah (hormonal product) a ni a. Tun hnai deuh mai khan Mongolian scientist, Dr. Davaasambuu chuan bawnghnutea ‘estrogen hormone’ awm hian hnute cancer, chhul cancer, prostate leh tilmu cancer te a tichhuak thei niin a lo sawi bawk. Heng cancer te hi hormone-a innghat (hormone dependant cancer) an ni a ti bawk. A hma a kan sawi tawh ang khan tunlaia bawngpui, a hnute sawr tura an vulh ho hi chu growth hormone pek an ni tlangpui a, chu chuan bawnghnute-a hormone awmsa kha a tipung lehzual bawk thin.
- Tin, chhang tihzin nan ‘artificial insemination’ hmanga kahrai an nih thin avangin leh, an rai hnu thleng pawha an hnute an sawr zui thin avangin bawngpui rai lai hnute chuan estrogen hormone a pai tam bik lehzual bawk. (Bawnghnute pangngai-ah pawh hian estrogen hormone chu a tel teuh tho tih hriat a tha ang). Miin bawnghnute a in thin chuan a taksaa estrogen hormone kha a tisang sauh dawn a, chu chuan hnute cancer leh chhul cancer a tihchhuah theih ngei a rinawm ta a ni. Tin, hnute cancer hi hnute bawra hnutetui kawng-ah (milk ducts) a intan tlangpui a, chuta tang chuan ‘lymph nodes’ leh hmun dangah a darh ta thin a ni.
- A pathumnaah chuan, a chunga hnute cancer siam theitu (risk factors) kan tih te khi taksa-a hmeichhe hormone hnathawh nen an inzawm vek tih theih a ni. Hmeichhiate hian thi an neih apiangin an taksa-a estrogen hormone kha a rawn tam thut ta thin a; tin, thi neih hi estrogen hormone hnathawh a ni kan ti thei tho bawk ang. Tichuan, hmeichhiain a tleirawl chhuah hlim atanga thi a neih tan chuan, a taksa-ah estrogen hormone a tam bik emaw, estrogen hormone-in a taksa a bual tan hma bik emaw tihna a ni thei bawk ang. Hmeichhiain a lo upat deuh thleng pawha thi a la neih zui zel emaw, naute a neih tan hun a tlai viau emaw, thi hul tawh hnu pawha hormone a inenkawlna (post menopousal hormone therapy) a lak chuan a taksa chu estrogen hormone-in a su zing emaw, a bual rei bik deuh dawn tihna a ni bawk ang. Tin, nuin nausen hnute a pek loh emaw, a pek tlem pawhin, a taksain hetih hunlaia hnutetui a siam, estrogen hormone nena inpawlh chu, hman mumal lohvin a taksaah a chambang rei bik dawn tihna a lo ni leh ang.
- A chunga ‘risk factors’ panga kan sawi tak te khian inanna an neih tlan chu hei hi a ni: ‘hmeichhe taksa-a estrogen hormone chet velna leh hnathawh (estrogen activity) titamtu an ni vek. Heng (estrogen activity) te hian hnute cancer za zela 40 vel hi a awmtir niin doctor ten an ngai kan tih tawh kha. A dang za zela 60, a chhan an la hriat loh hi bawnghnute in tam vang a nih a rinawm ta a ni. A chhan chu, hmeichhiain bawnghnute a in thin chuan a taksaah estrogen hormone kha a tam belhchhah zel dawn tih a chiang a.
- Tichuan, bawnghnute, taksain a mamawh loh leh a hman tangkai theih si loh te chu, estrogen hormone tam tak a paite nen chuan hnute bawr a hnutetui dahkhawlna (milk ducts) te chuan an lo hip khawm ngei a rinawm. (Hnute bawr hi hnutetui chhek khawlna hmun tur a Khuanu duan kha a nih tlat avangin). Hetah hian hmangtu awm ta si lovin, zawi zawiin an tawihral (disintegrate) ta thin ni tur a ni. Chu chuan hnutetui kawng te reuh te te chu hnawhpingin emaw, tikhawlovin cancer tichhuaktu-ah a lo tang ta thin a nih a rinawm ta ber a ni.
- Tin, Maneka Gandhi chuan, “…bawnghnutetui tihtamna tura ‘growth hormone’ bawngpui an pek thin avangin a hnutetuiah Insulin-like Growth Factor-1(IGF-1) a lo tel ta thin a; hei hi taksaah chambangin, a lo tam deuh hnu phei chuan kan taksa-a cell insiam thar zel dan kalhmang pangngai chawk buaiin, cancer siam chhuaktu pakhat a ni thei bawk…” a ti a. Hei hi tun hnai deuha American doctor thiam tam takte sawi dan a ni bawk. Cancer hi cell thang duang lutuk (abnormal growth of cell) in a siam a nih thu hi chu kan hre fur tawh a ni. (Tin, heng American doctor te hian bawnghnute hi natna dang dang – cancer, osteoporosis, arthritis, kidney stone, heart diseases, obesity, diabetes, acne etc tichhuaktu ni-a an sawinate hi ka lehkhabu appendix ah kimchang deuh zawka dah an ni).
- Kan sawi tak zawng zawng atang khian puitlingin bawnghnute in fo mai hi thilsiam kalhmang nen pawh a inmil hauh lova, kan hriselna tichhetu, cancer hial pawh thlentir theitu a nihna chu a lang chiang hle tawhin ka hria. Heti chung si hian, kan doctor leh mi thiamte hian bawnghnute hi cancer siam theitu a nih zuk ring thei hauh lova maw le! An en khum (over look) a ni ber awm e! Bawnghnute in hi kan lo thanhnan rei tawh avang leh, a thatzia kan lo in zirtir nasat tawh avang hian, han rinhlelh thar leh hnuhnawh hi harsa an ti pawh a ni mahna le. A tlai luat hma hian kan thanharh thuai chu a va tha si em.