- Rinfela Zadeng
Vawiin khawvela Pathian awm ring lo te ‘Sakawr khalhtu pali’ (Hitchens, Dennett, Harris, Dawkins), ‘New Atheist’ an tih mai te hi kan hre vek awm e. Anni ngaihdanah chuan rinna dik lo, puithuna atthlak, sakhuana leh ngaihtuahna fim lo hi kan ringin kan in phuar tir mâwl tawp tur a ni lo an ti a. Chuti chung chuan Atheist/Pathian awm ring lo kan nih lohna chhan tur tlem te lo tarlang ila-
Pathian chu an ring
Pathian awm ring lo te pathian nei lo tak tak an ni lo. Pathian a awm lo tih thudik mak tak mai hi an ngaihven a. Dik tak chuan, an nihnaah chuan a pawimawh em em niin a lang – a chhehvelah an nun chu nasa takin an buatsaih niin a lang – chuvang chuan anmahni leh sakhaw mite an danglamna chu hriat a harsa hle. ‘Ring lo’ nge ‘ring tu’ tih hian chiang takin an thliar hran theih loh. Heng Pathian awm ring lote hi ringtu an ni. Sakhaw rinna nghet tak tak an keng tel a – Pathian awmna chungchang te, Pathian nihna chungchang te, thuziak thianghlimte hrilhfiah dan dik tak chungchang te, leh a dangte. Heng sakhaw lehkhabu chhung thu an rin loh avang hian rinna an nei lo tihna a ni lo.
Sakhaw chikhat a ni
Pathian awm rin lohna chu sakhaw lam thil dik lo (religious alternative) anga siam ni lovin sakhaw lam thurin (religious heresy) anga siam a nih vang a ni. Hetianga Pathian awm ring lo nihnaah hi mipuite hnena thu hril leh thutak lama inlet a, an Pathian dik lo laka chhanchhuah tum hi a ni. Pathian awm ring lo te rah chhuah ngaihnawm tak pakhat chu sakhaw zalenna thlirna atang chuan an rinna hian sakhaw rinna dang zawng zawng ang bawkin awmzia a nei ang a, humhim a phu ang tih a ni ang. Zalen taka sakhaw vawn theihna hi a awm dawn chuan, sakhuana atanga zalenna hi a awm a ngai a ni tih hi sawichian a ni lo.
Sakhawmi te an dona lamah an mahni hnungzui turin tan an la a, an tlangau vak vak a. Mi dang rinna leh pawmdan a dik loah ngaiin hma an la nasa a, chu chu Sakhawmi te ho pawhin hma an lak dan nen danglamna a awm lova; chuvang chuan hêng New Atheist te hi sakhawmi dik tak zawk an ni e.
Pathian awm ka rin loh avanga ka dikna eng nge?
Pathian awm ring lo te hian sakhua hi a pawimawh tawk a, chu chu mi pakhatin a chungchangah rinna dik leh dik lo a neih pawh a pawimawh tih an pawm a. Eng sakhaw rinna nge i vawn tur tih chungchangah ngaihdan chiang tak an nei a ni. Pathian kan rin lohna chu ngaihven bik leh dik bik, finna a nih bikna a awm lo . Pathian awm ring lo anga inhriat chhan tur kan nei lo. Pathian kan rinna a?anga kan zalenna chuan dikna famkim leh finna famkim min pe lo. Pathian a awm kan rin tlat avanga kan âtna leh mawlna bîk engmah a awm lo; a mihringa zir mai a ni. Pathian awm ring lo, sakhuana atanga zalenna zawngtu hian engmah a thlak danglam thei chuang lo a. Phuartu nei lo leh Pathian laka zalen taa a in ngaih rual hian Pathian rorelna leh engkim chunga thuneitu Pathian lakah chuan a zalen tak tam chuang lo a; Pathian chu a ring lo mai chauh a ni.
Science leh Philosphy
Dik tak chuan sakhaw hnawlna tih awmzia chu supernaturalist metaphysics (Khawvel thlirna chuan Pathian thupuan a ring a, thil tak tak leh thudik hi physical/a taka hmuh theih chauh a ni lo a, a chhan chu thil thleng zawng zawng hi physics-ah chauh a innghat lo va, chu mi piahah chuan a awm a ni) an hnawl tihna a ni. Mahse Pathian awm ring lo te hian sakhaw mi thiamte rinna (ad hoc faith based reasoning) chu hnawl an duh em em a, chuvangin an zinga tam tak chuan he kan hriat dan tlanglawnin (common sensical metaphysical position) a sawi chhuah chu a pel a, eng thil pawh kan hriat theihna awmchhun chu Science thiamna hmangin (scientific method) a ni tiin an tang ta a.
Khawvel kalphung chungchanga sakhaw mite thusawi tam tak chu Science thiamnain (natural sciences) a dik lo tih a sawi vang mai mai chuan natural sciences chauh hian thudik a sawi thei tihna a ni lo.
Kan sawifiah theih avangin kan dik vek tihna a ni lo
Philosophy hmanga thudik rinna (Ethical beliefs – chu chu mihring nungchang, a bik takin khawtlang nunah mimal nungchang chungchang a ni) kan tih hi thutak rinna tak tak a ni tih a ti lang chiang bik lo. Biology zirna hmasawnna atana nu leh pa kara nau piang tih tlem tum te hi a dik chiah em?
Kan inhnialnate hi scientific thil hmuhchhuah hmanga hriattir theih ni mah se, a bik takin consequnetalist (thil pakhat chu a rah chhuah dan atanga a dik leh dik loh tehna) kan nih palh chuan kan tehna hmanrua (valuational criteria) hi a takin dik tawk lo (scientific) a ni. Mihring dinhmun hi kan hrethiam lo hle a, sakhaw thil thleng ngei pawh hi thluak enna (scanner) leh gene sequencer (Science zirna hmanga mihring, mi mal, nunna nei zawng zawng zirchianna) hmangin kan hrethiam thei lo. Chumi atan chuan mihring ‘sciences’ kan zir a ngai a, chutah chuan literature, history, leh sociology te pawh a tel a ni.
Thlarau lam thil a ni
Eng ang pawhin sawiin khawvel thiamna famkim nen hian Pathian leh kan rinna hi finfiah tum mah se a theih loh. Mihring finna leh theihna hian Pathian nihna leh kan rinna te hi chhui chhuak zo ila, biak tlak Pathian a ni ngai lo ang. Bible leh mi mal tawn hriatna hmangin Thlarau Thianghlim kal tlangin Pathian chu kan hnenah a inpuang thin a; chu chu Science emaw Philosophy emaw hmangin a dik lo kan ti thei lo. Lal Isua dam laia amah zuitu zirtirte pawh khan an hre fiah tak tak lo a; Pentecost ni a Thlarau Thianghlim an chan atang chiah khan Lal Isua chanchin leh Pathian an rinna chu an thihpui thak tih kan hmu. Chu chu vawiin thlenga Kohhran awmna chhan leh Pathian kan rinna chhan a ni.
Heng a chunga kan tarlan famkim lo leh hnial letna tur thil tam tak awm chung pawh khian, Pathian awm kan rin lohna chhan tur hi keini chuan kan hmu ve lo a ni.