- HC Vanlalruata

International Tourism Mart (ITM) kha a hming a ropuiin Mizoramin a thlen ve vawi khatna a ni a. Eng thil nge lo thleng anga eng anga hlawkpui tur nge ni ang tih kan lo ngaihtuah hlawmin a rinawm. Khawvel pum huap anga chhăl, zinmite inhmuhkhawmna runpui ni awm taka kan ngaih lai erawh chuan zinmite ni lovin Mizoram chhung amite intawllenna satliahah a chang ta mai a. Mizoram pawn aţanga central minister lokal leh company lian aiawhte an lo tel tih loh chu Sialsuk khua a nghakuai chiah tura kalkhawm nen danglamna a awm hranpa lo.
International tih leh Tourism tih hi chu kan hre thiam vekin a rinawm a. ‘Mart’ hi American ho hman danah chuan dawr, emaw sumdawnna hmun emaw tihna a ni leh mai a. Zinmite dawnsawn (tourism) hi sum siamna atana pawimawh tak a nih avangin sumdawnna chi khat a ni. Mizoram sorkar pawhin zinmite dawnsawn hi ‘industry’-ah a puang tawh reng a. A tak takah erawh chuan Mizoram leh a chhunga chengte hian kan la hmang ţangkai lo ngawt mai.
Zinmite Mizoram a hip luh kan tum dan leh hmasawnna hrang hrang kalpui kan tum dan hi hmana ‘entrepreneurship development program’ a kan tel ve ţum a rawn tel ve pa pakhat thiltih dan kha a ang ka ti fo ţhin. Kan ţhianpa khan EDP zawh hunah industry lian tham din a tum nasa mai a. Saruh hmanga leiţha siamchhuahna (bone mill)-te a mitthla a, a dang pawh industry hrawl fe fe leh hlawk tham tur a ngaihtuah ţeuh mai.
Mah se, chutiang titur chuan pawisa tam tham a lo ngai a. Khawi bank mahin an puktir dawn lo tih kha a hunlai a kan ngaihdan a ni a. Industry lian din tur chuan kawlphetha rintlak a ngai a, khatihlai phei kha chuan vana rah ang a ni. A thilsiam chhuahna tur hmanrua (raw material) duhkhawp kha Mizoramah a awm hek lova. Harsatna kan sawite hi su tlang mahse, a thil siamchhuah hralh turin kan ram kawngpui a la chhe lutuk bawk a, a hralhna man a to dan tur leh a thil siamchhuah ang chi state danga man tlawm zawka lei tur a awm dante nena kan chhut sak khan a industry din tur a din hma hauh khan a hlawhchham tawh a ni ber.
Sorkar tiamin, Mizoram a hmasawnna tur kawhhmuhtu tam takte ngaihtuahna hi a la fuh tawk lo tih chu hai rual a ni lova. A rahbi te te a kal lova, lian taka pawngpaw ngaihtuahna neih hi a ţhat rualin kan la zo lo chu a ni. Mizoram chhunga chengte ei leh in tur pawh kan la intodelh loh lai-in state pawna hralh tur kan sawi vul chiam a. A hralhna (market)-ah kan buai leh ziah. Ram pawna a hlawma hralh tham tur thar pha si lovin Mizoram chhunga hralh theih aia tam hret kan tharchhuah lawi avangin kan buai leh ţhin a nih hi.
Mizoram thlai leh buhbal tharchhuah hralh kawngah pawh agriculture, horticulture leh a behbawm department bakah a hralhchhuahna buaipui turin Trade and Commerce department din a ni a. Hei hi tunah chuan Industries nen suih finin Commerce and Industries department kan nei ta. Chu mai duhtawk lo chuan buhbal leh thlai tharchhuah hralhna ngawr ngawr buaipuitu tur Mizoram Agriculture Marketing Corporation (MAMCO) din a ni leh a, hmasawnna kan hmu chuang reng reng lo.
Zinmite hip leh lo buaipui turin Tourism department din mai duhtawk lovin Mizoram Tourism Development Corporation (MTDC) din a ni a. Chuti chung chuan he ram mawi tak, a lo zin apiangin zinmite hip theihna (potential) sang tak nei a an sawi ziah ram hian zinmite a hip luh belh lem hauh lo tih chu kan hre vek. Hming ropui tak vuah a, sorkar laipui aţanga sum huiluh theihna atana ‘kut’ phuahchawpte nén lam kan bei nasa tawh a, eng kan ang thei lo.
Kum tina an huaihawt ţhin – Shillong a ‘Uain Kut’ (wine festival) te, ‘Tlaizawng par Kut’ (cherry blossom festival) te, Nagaland-a ‘Kâwlhăwk Kut’ (hornbill festival) te kan tluk thei hauh lo mai (zinmi tam tham hipluh kawngah) hi a mawhphurtu, pawisa dawnga hmangtu leh buaipuitute tan chuan zah ngawih ngawihna tham a ni. Pawisa hman tur a awm phawt chuan an zak lem lo emaw ni leh nghal ni?
Thil reng reng hi a bulţhut aţanga kalpui hi kan peih lova, a lera ţhuai a, ropui leh huau huau lama kal bak hi kan la phâk lo a ni awm a sin. Sialsuk YMA-in nghakuai chiaha an khaw dil kam a pungkhawmte pawisa tam tak an lo laksak letling chiahin, zinmi hip chuang si lova sorkar laipui sum min pek hman ral hi kan nuam tih zawng leh thiam zawng ber ni mai-in a lang. Hei tak hi insiamţhat kan ngaihna lai chu a ni a. Sialsuk YMA hruaitute leh Kohhran Thianghlim hruaitute’n mipui an hîp dăn aţang tal hi chuan Tourism lama thuneitute hi ţhanharh a ngai a ni.
Zinmite híp luh chungchangah hian a takin bul i ţan teh ang u. Sorkar laipui sum hmangin tourist lodge, highway restaurant leh hming hrang hrang an vuah bilât in (concrete building) tam tak chu Mizoram dung leh vangah Tourism department hian a sa tawh. Sum hlohna hlir a nih avangin mimal kutah an pe leh deuh vek tawh. Hei hi kan ‘tourism’ kalpui dan a bilha a thawh loh vang a ni. Mahse, a mawhphurtu leh pawisa ‘chalai-tute’ hi thluaka sum lut an nih vang nge an inzir fing thei chuang lo chu a nih hi maw le.
Kan kal dan hi thlâk hlawk a ngai. Mizoram hian zinmite hip turin enge (potential) kan neih? Kan neih loh chu kan hria e. Vur chunga tawlh leh tuifinriat kama nuamtawl chak, mingo leh mihang kan state pawn aţanga lokal chak chhan tur kan nei lo. Kan hnam chanchin hi a la rei loh em avangin hnam leh sakhaw thil hlui (historical/religious places) tlawh tur kan nei hek lo.
Kan neih ţhat em em thung chu Mizo tawh phawtin mikhualte laka ţhat kan chhuah ţhinna nunphung (hospitality), kan ram chhengchhe tak, mah se, mawi lungrun tak mai, kan hnam ziarang, kan chawhmeh (India ram hmun dang hotel menu a tel ve hauh lo), ram danga awm ve lo kan zu chi hrang hrang, kan ram ngaw dai ruih mai, tlang lawn duhte tana duhthusam leh kan luidung khawkrawk tak maite hi a ni a. Ram danga awm ve lo nungchate leh kan thing leh maute nen. A dang pawh a la awm ang chu.
Hei hi kan nihna a ni a. Zinmite hi kan nihna piahlama híp luh tum chi leh theih a ni lo. Sap ţawng hawh ta i la, ‘rural tourism’ leh ‘eco-tourism’ hi bul kan ţanna tur a ni a. Bul kan ţan fuh phawt chuan kan hlawhchham lovang. Hetianga thil kalpui tur erawh chuan sorkar hnuaia thawk ni lo, zinmite lo chiau-au a lo hruaitu tura inzir chhuak (tourist guide) te kan mamawh dawn a. Sorkar inrawlh hauh lova mahni kut-ke ngat a khawvel ram dang leh ramchhung aţanga he rama lo zinte lo mikhual a lo buaipui tur tam tak kan mamawh a ni.
Mi dang neih ve loh kan neih hi kan hman ţangkai thiam a, kan chawi lar thiam phawt hunah he ram hian ‘tourism’ hi a takin a hlawkpui chauh ang. Mi tihdan kan entawn chhung chuan kan entawn a te aiin kan hniamin kan hnufual reng thung ang. Bilat hmanga insak aiin kan Mizo in, sap/vai leh khawchhak chaw aiin kan chaw leh chawhmeh, mingo leh a dangte neih ve loh kan neihte kan hman ţangkai thiam hun hunah Mizoram hi zinmite tlawh chak tak tak hmun (tourist destination) a ni chauh dawn a ni.