- Debbie Rinawmi
He hla hi Triau Trackx te’n mawi takin an sa a, an band drummer Ramengmawia phuah a ni. Hla rua em em hmuh tur awm lo mahse, mitinin kan hriatthiam phak leh, kan thinlung khawih pha a ni a. An band hian thalaite min ‘represent’ avangin tunlai taka phuah a ni pawh hi a inhmeh tho mai. He hla hi mihring nuna hun hrang hrang chipchiara chipna hla a ni a; chu mai bakah, inhnemna leh midang hnemna te a ni tel bawk a ni. Lusei tawnga ‘love song’ kan neih zingah hian natna leh vanduaina pho chhuahna hla a tam hle a; hetiang ang ‘motivational’ lam hla lungkuai tak mai Ramenga’n a phuah hi tlang hrang hranga awm Zofate tan a hlu hle a. He hla hi hla thar a ni lo va, eng hunah pawh a tawngtu azirin a thar zawk a ni.
‘Nipui, thlasik, fur leh favang ten,
Hunbi an nei ang hian;
Hlimni, lawmni, tah leh lungngaih ni ten,
Mihring nunah hun bik an nei’ tia bul a’n tan ngawt mai te hi pehhel reng reng a awm lo va, chang khatna atang hian a pet goal nghal a tih theih ang. ‘Season’ hrang hrang a awm a, keini’n kan neihah chuan heng- nipui, thlasik, fur leh favang te hi an ni a. A phuahtu in a remkhawm dan hi ni leh thla anga inkawprem, K.Hminga’n “hrang tura duan a tih ang maia” inang si lo a dah kar thlak te hian a sawi tumah min luhpui nghal a. He hlaah hian Ramenga mai bakah a pa, Mizo literature-a mi lian leh mi bik C.Lalsiamthara kan hmu tel thei hi a ropui ngawt mai (Ramenga nihna/identity bo hauh si lovin). An sawi thin a, nipui chuan kawng hrang hranga hmasawnna a entir a. Chutih rualin,hliahkhuhtu mamawhna te pawh a entir tel an ti, thlasik a la hmabak vang pawh a ni maithei. ‘Nipui’ hi chu a hming ringawt pawh hian thathona a keng tel nghal a; chutih laiin thlasik chuan natna te, damlohna te, malna te a entir thung a. Inang lo tak mah ni se then hran theih an ni lo va; hrang hlak angin lang mahse inunauna tak nei awm hian an awm bawk a. Nipui pawh hlimawm viau mahse thlasik atana inbuatsaihna a kawh tel tlat avangin nipui ziaah hian thlasik a lang kan ti thei ang.
Fur leh favang a la rawn tehkhin ta cheu a. Fur leh favang ngat phei hi chu Mizote tan chuan kan nuna pawimawh leh kan ngainat em em a ni a, tlar hmasa bera a dah chat te hian a phuahtuin Mizo rilru a manzia a tilang chiang hle. Kan hre theuh a, fur chuan harsatna tam tak min thlen ngei mai a. Chutiang chu ni mahse mi tam tak tan chuan an lungtilengtu leh an ngainat a ni a, hla tam tak piantirtu pawh a ni. Lallianmawia pawhin a hla ‘Fur Khawthiang’ tihah khan,
‘Suihlung min len zual thin e,
Fur khawthiang eng no rii riai;
Tinkim ka han dawn chang ni hian,
Aw, min ngaihtir nunhlui mual liam hnu zawng te’, a ti hnap mai a. Chutiangin favang phei hi chu Mizote tan a hlu zual hle a tih theih awm e. “Favang awllen” tih ngatin kan nu leh pa, kan pi leh pute chuan an lo sawi thin a. Favang pawh hian lunglenna a keng tel hle a, chutih rualin hlimna leh lawmna a keng bawk a ni. Kan pi leh pute hun laiah chuan lo lam hna an zo va, mahni khua theuhah an hlim a, an thawveng em em thin a; chung hunah chuan lungleng mi emaw ngaih tur bik emaw nei tan chuan an lunglen zual hun leh hun kal tawh an chhui kirna hun a nih a rinawm. Damhauhva pawhin a hla ‘Thal favang kawl eng leh turnipui khi’ tihah,
‘Thal favang kawl eng leh turnipui hi,
Lawm an tam e, lelthang zai mawiten zun zai lo sa;
Lungleng chuang leltepa’n lenbuang zar a awi e,
Thlang kawrnu leng nen sen nau ang kan tap e,
Sen nau ang kan tap e,’ a tih hian lung a kuai a, suangtuahnain lelthang zai kan hre thei a, kan lung a lenpui thei hial nia! Chutih rual chuan favang chu hun hlimawm, mite nghahfak a ni a, hlawhtlinna a entir bawk a ni.
Heng hunbi ang chiah hian mihring nunah hlimna leh lungngaihna a inzam pawlh chiat a. Lusun pawhin hlim ni a tawng leh a; mi vannei kan tih te pawh hian lungngaihni an nei ve vek a. A ngai rengin awm tum pawh ni I la, kan thuneihna piah lam a ni. Heng hun hi he hlaah hian ‘hun bik’ tia a phuahtuin a dah te hi a themthiamzia lanna pakhat a ni. Thil narana kan dah te a dah chungnung thiam a. Heng hun te hi thleng ve tur reng leh ngaia neihna mi tam zawkah chuan a awm thin a; amaherawhchu, chik taka ngaihtuah chuan mihring nun atan an inchawm tawn tlat si a ni. Lungngaihna te, vanduaina kan tih te hi thil pangngaia kan neih te hlut nachang min hriattirtu leh kan vanneihna leh kan malsawm dawn min chhiar thiamtirtu an ni thei a. A lehlamah chuan mihring hian lungngaih reng hi kan hriselpui lo va, hlimna hian min tichak a, min tiphur thin. Pawisa thir lehlam ve ve ang hian an pawimawh a, taksa pakhata awm ang mai an ni. Chuvangin, he hla chang khatna thu hi Pathian thil rel thiamzia fakna leh chawimawina ti te pawhin sawi a inthlahrunawm lo ve.
A thunawn ah chuan,
‘Bang tawh r’u, tap tawh s’u,
Kumtluan in chhum a zing ngai lo;
Bang tawh r’u, tap tawh s’u,
Kumkhua in ruah a sur dawn lo,’ tih a lo awm a. A thunawn pawh hi a chang nemnghehna anga ngaih theih a ni a. Midang va ‘address’ na awm mahse, lungngai mek leh hnem mamawh nia inhria te tan chuan mahni tana seng luha mahni inhnemna atana hman theih tak a ni a. Chhum zin chang a awm a, chhum ruahtui pai leh pai lo te a awm a. Chung zawng zawng kian hun chu a awm a. Chutiang chiah chuan natna pawh hian rei a daih tak tak thei lo. Mi rilru hliam thin emaw dik lo tak emaw a mi chunga thil ti thin te pawh hi vannei angin lang thin mahse, vanduai hun an nei a. An lungngaih thup nana mi chunga that chhuah duh reng reng lo an awm bawk thin. Harsatna leh natna ah pawh hian chinfel harsa lutuk lo leh palzam mai theih a awm a; pal luih harsa tak te pawh a awm. Chung zawng zawng chu an kumhlun lo va, tawp hun an nei thin. He hla phuahtuin ruahsur nena a tehkhin phei hi chu a inhmeh zual a. Ruah a sur tak tak hi chuan lung a zing a, ruahsur laia buaina tawh phei chuan harsatna te hi a harsat hmel bik thin. Hei vang hi ni maw thawnthu ziaktu hovin thil tha lo leh vanduaina a changtute an tawhtir dawn hian zan hun leh khawchhe tak an lo hman fo ni. Heng zawng zawng avanga lungngaia rum thei tura siam kan ni a, mahse chumi karah pawh chuan he hla hian kan tap te, kan rum te chu vanneihna kan la neih leh tur te, kan nuna ni eng mawi tak kan hmuh leh tur te avanga bang turin min ti a.
A chang hnih naah,
‘Ni leh thla leh arsi te pawh khian;
En hun bi an nei ang khian;
Hlimni, lawm ni, tah leh lungngaih ni te,
Mihring nunah an in en chhawk thin,’ a ti ta a. Chang hnihna pawh hian chang khatna leh a thunawn ang thovin lungngaihna leh lawmna sawi mahse, a ‘mood’ a danglam tawh a, a ‘positive’ zual a, chuvangin he hla in a tum a eng zawnga thil thlirna chu chang hnihna tawpna hian a hlen chhuak a tih theih awm e. Tlar hmasa berah hian ni leh thla leh arsi te an lo lang a. Anni hi en hun inang lo ni mahse inanna an neih chu mihringte tan enna an pe vek a ni. Tlar hnih naah en hun bi an neih thu tar lan a ni a. Hei hian chiang takin Pathian thilsiam dan leh a thilsiam te’n anmahni siamtu an chawimawi dan a lo lantir a. An hun bi theuhah an eng thin; ni zanah a eng ngai lo va, thla leh arsi te paw’n chhunah an eng an chhuah ngai lo. Hemi in a entir dang leh chu Pathian ropuizia leh a thiltihtheihzia a ni awm e, a siam dan ang leh awm tura a tih ang lovin thilsiam dangte hi an awm ngai lo va. Chumi piah lamah, an inkarah buaina emaw innghirnghona emaw awm lovin an tihtur chu an hun bi dik takah an ti mai zawk a ni, mihringte hian zir tur kan va ngah em! Hlimni, lawm ni, tah ni leh lungngaih ni te pawh hi kan nunah inlan chhawk in dawnsawn dan hrang hrang awm mahse tlar li naa heng zawng zawng hnathawh a sawi nana ‘en’ thumal a hmang hian a positive zawnga thlirna a entir a. Kan nunah hian enna hian hmun a luah thukin a pawimawhna a lian hle a. Eng chuan thim zingah pawh kawng min kawhhmuh thin a, harsatna chirhdiak ata min kaitho a beiseina min petu chu eng a ni ang hian heng kan hun tawng hrang hrang hian kan nunah eng nihna chanvo a nei thin a ni. Chutih rualin hmar arsi pawh khualzinte kawng kawhhmuhtu ni mahse khualzin te’n arsi an en a ngai angin kan hun tawnte malsawmnaa chantir tur chuan a mihringa te kan pawimawh a, kan dawnsawn danin a zir te pawh a ngai ve bawk a ni. Chuvang ni maw, chang hnihna hnu lam hian a thunawn hlang hlak an awh tawh a ni.
He hla hi motivational a nih piah lamah khuarel (nature) fakna ti te pawhin a sawi theih awm e. He hlaa thumal phenah hian hahdamna a awm a, a thluk lungkuai tak hian mi hneh theihna riau a nei bawk a. Fuihna hla tha tak a ni. Mihringte hi hlimna kan tawn chuan hlaa han phuah chiam te hi a nazawngin kan ti lo va; kan lungngaih erawh chuan inbunruahna tur kan zawng a, hla te pawh kan tawrhna tawmpui theihna hla a awm chuan kan ngaina bik thin, hei hi mihring zia a ni. Chuvangin, Mizo kan awm chhung chu he hla hi mi tam tak tana inhnemna leh beiseina kawl eng chhitu lo ni zel rawh se.