- Dr. C. Lalrampana
Bangladesh rama tualchhuak thei chikhat Citrus macroptera (Rutaceae) hi hun rei tak chhung chu hmanlai inenkawlna damdawi atan hman ni mah se, boruak tha tlakchhamna laka a venhimna chungchangah hian hriat tur fak chu a awm lem lo. Hatkora (Satkara/hatkhora) hi Sanskrit tawng a ni a, a awmzia chu zahna, mikhual lawmna, emaw ngaihsakna tihna a ni. Satkara hi Sanskrit tawnga thumal pahnih inzawm, ‘sat’ leh ‘kara’ tih atanga lo piang a ni. Zahna te, mikhual lawmna te, ngaihsakna te, chaw ei te, a nih loh leh kût emaw tihna a ni thei bawk. Hatkhora hming atan hman a ni bawk. Hatkora Citrus macroptera (EECM) ethanol extract pakhatin acetaminophen- hepatotoxicity leh nephrotoxicity laka a venhim dan chu rannung sazu-ah zirchian a ni a. Sazute chu EECM hmangin 250, 500, leh 1000 mg/kg dose-ah ni 30 chhung eitirin enchhin a ni a, a hlawhtling hle nia ngaih a ni.
Hatkora (Citrus macroptera), Mizovin a hmingah hatkawra kan tih hi cabuyao, Melanesian papeda, emaw ram serthlum (wild orange) tia kan hriat hi a ni a, hei hi semi-wild species a ni a, Bangladesh Sylhet region Asia chhim lamah leh India state Assam-a Barak Valley Division-a awm a ni. Mi thenkhat chuan C. macroptera hi C. hystrix (kaffir lime) taxonomic synonym-ah an ngai a, thenkhat chuan C. macroptera var. annamensis chu C. hystrix nen a inmil tur a ni a, mahse C. macroptera var. macroptera (macroptera)-te a ni an ti bawk.
A hnah sei zawng leh lenzawng hi 1/2-3cm-a ni a, a hnah a hring deuh a, a hnah hi a puitlin chuan a sen deuh a ni. A rah pulp hi a hring eng a ni. A hmin chu a thlum tui hle a. Citrus macroptera tih hming hi a petiole-a “wings” (-ptera) lian tak tak a awm avangin hetiang hian a hming hi vuah a ni. He thei, hling nei hi m 5 (16 ft) vela sang a ni thei a ni. A rah hi cm 6-7 vel a ni.
Hatkora (Hatkora) hi chi liah then a ni a, a danglamna chi hrang hrang a awm bawk a, a hnuaia mi ang hian:
C. macroptera chi hrang hrang. macroptera (macroptera)-te a ni
Hatkora (Satkara) sapin Citrus macroptera an tih hi India hmarchhak state Mizoram, Tripura, leh Meghalaya-a chuktuah huanahte tlem chin a ni a, a rah hi thil chi hrang hrang atan hman a ni. A chi khat chu C. macroptera var. annamensis hi Bangladesh hmarchhak lam Sylhet Division-ah an ching a ni.
Hatkora hi South Africa, Spain leh Tonga-ahte pawh sumdawnna atan an ching uar hle. Spain ramah chuan he thei hi an ngaisangin an hmang tangkai hle.
Hatkora (Citrus macroptera plant), Satkara tia hriat bawk hian hriselna atana hlawkna tam tak a nei a, chung zingah chuan:
(a). Antioxidant:
A rah hian phenolics, flavonoids, tannins, ascorbic acids, leh proteins-te a pai tam a, hei hian oxidative stress disorders awm theihna a tiziaawm thei a ni.
(b). Nachhawkna (Anti-inflammatory) : A hnah hian antioxidant a pai tam hle a, natna, edema, leh khawsik tihziaawmna atan a pui thei a ni.
©. Zunthlum (anti-diabetic):
A rah hian zunthlum ven theihna (anti-diabetic property) a nei tha hlea ngaih a ni.
(d). Hriatna thazam (neuropharmacological):
A rah leh a hnah hian hriatna thazam (neuropharmacological effect) a nei a, chu chuan hiatna thazam nerve a pui thei a ni.
Khing tarlan takte baka hriselna atana a thatna dangte chu:
fiber a pai tam hle a, hei hian chaw ei leh taksa rihna tihtlem nan a pui thei a ni. Tin, Vitamin C a pai tam hle a, hei hi taksa tissue hrisel siamna atana pawimawh tak a ni.
Potassium a aawm tha hle a, hei hian thisen sang a tihniam thei a ni.
Citric acid leh citrates-te a awm bawk a, hei hian Kala lungte awm (kidney stone) a veng thei a ni.
Flavonoids a awm tha hle bawk a, chu chuan thlai chi hrang hrang thatnate a hen thei hial a ni. Chuvangin, he thei hian oxidative stress disorder chi hrang hrang, thin leh kal tha lo (kidney dysfunction), lung natna (cardiovascular disease), leh tluk thutna (stroke) tihziaawmna kawnga inenkawlna (therapeutic role) hmanraw pawimawh leh tangkai tak a nei niin ngaih (postulate) a ni.
A tawp berah chuan tualchhuak damdawi ramhmul chihrang hrang atanga kan neih leh kan hman mekte hian nghawng tha lo (side effect) a nei vek tho a ni tih hriain ei dan tur chin tawk (dose & course) hi ngaih pawimawh hle tur a ni. Damdawi pangngai conventional or allopathic medicine anga a thawh chak ve loh avang hian ei tam zawng leh ei rei zawng tur pawh a danglam a, nitin khel lova ei thin tur a ni. Heng ramhmul damdawite hi thlathum atanga thlaruk chhung chawlh lailawk (skip) awm lova ei thin hi tha bera ngaih a ni.