- Rinfela Zadeng
Khawvelah hian finna leh thiamna a changkang zel tawh a, mahnia tlei thei leh kan hmalam hun te pawh hi kan thu thua kan siam chawpa kan kalpui theih emaw kan din chawp theih emaw tiin kan inbengbel ta hle a nih hi. Pathian thu leh Thlarau lam thilte hi chu kan ruahmanna nemnghehna atan leh kan ngaihthatna atan chauh hian kan hmang tawh emaw tih mai tur hi kan ni ta.
- L’Être et le néant
Kum 1943 ah daih tawh khan French Philosopher Jean-Paul Sartre chuan lehkhabu ropui tak mai, vawiin thlenga mi te la chhiar nasat leh an nun kaihruaitu atana an hman, Mizoram State Library atang ngei pawha mi tamtakin an la hawh leh an la chhiar ‘Being and Nothingness (L’Être et le néant)’ tih lehkhabu a tichhuak a. He lehkhabu ropui tak hian mihring nihphung leh hmalam hun thui tak a sawi a, a pawmawmin a dikna chen tam tak pawh a awm âwm e. Existentialism te phei chuan ‘bible’ ang hialin an ngai pawh ti ila dawt kan sawi tam lo ang.
- Jean-Paul Sartre-a khawvela thil pahnih awmte
He khawvelah hian thil pahniha a awm a, pakhat zawk chu nunna nei lo, duhthlan tur leh hmasawnna tur pawh nei tawh loa awm (being – in – itself) an ni a. Chungte chu Lung, Darthlalang, Bungrua adt hi an ni a, chhia leh tha hriatna (consciousness) pawh an nei lo a, an nihna nghet tak chu danglam loin chatuanin an awm mai dawn a ni. Pakhat leh zawk chu hriatna leh nunna nei – keini mihring te hi kan ni leh a (being – for – itself), kan nihna a nghet loin kan nihna hi kan insiam chawp thei a. Kan inzir belh zel ang a, kan duh dan angin kan danglam thei a ni. Mihringte hi kan piang hmasa a, chumi hnuah chuan keimahni nihna (essence) hi keimahni ngeiin kan insiamchawp a ni. Pathian vang emaw mi dang tute emaw vang a ni lo.
- Engmah lo leh Zalenna
Sartre-a chuan mihring hriatna (consciousness) hi engmah lo (nothingness) a ni a, bungrua leh thil nung te anga nihna nghet nei kan ni ve lo tih hi a ngaihdan a ni a. Chuvangin zalenna kan nei a, engkim hi mihring chuan ama siam chawp niin, a chhia a tha pawh a duhthlanna vang liau liaua lo awm a ni a ti. Chuvangin mihring hian a nunna thuah hian amah vekin mawhphurhna pumhlum a nei a, tumah mawhpuh loin sual lam leh tha lamah pawh kan duhthlanna hi a tawp a ni a, a bul leh a tawp chu keimahni ngei hi kan ni tiin mihring nun hi chiang takin a tarlang a ni.
- Mahni inbumna
Sartre-a sawi dan chuan mihring hian duthlang tur leh kan nihna sualchhuak tur hian mawhphurhna kan nei a. Zalenna nei tura hrem (condemned to be free) kan ni a, mahse chu chu pumpelh kan tum a, zalenna nei lo anga inngai tlatin mahni kan inbum (bad faith) thin tiin a sawi bawk. Thingpui dawra thawk thingpui sem pakhat chuan chu chauh chu a nihna emaw a ti a, thil dang ni thei lo emaw tiin a amah chu a inbum lui tlat a ni tiin entirna a pe a. Chutiang chuan duhthlang thei mihring zalen a nihna chu inbum tirin a mawhphurhna a tlanchhiatsan niin mihring hi a hmu a ni.
- Theology atanga thlirna
Khawvela lehkhabu hralh tam pawl chu Rick Warren lehkhabu ‘The Purpose Driven Life’ tih kha a ni ang a, khawvelah bu maktaduai 50 chuang hralh a ni a. He lehkhabuin a sawi tum ber chu ‘Pathianin he khawvela a mal te tea min dah chhan leh kan nuna a thiltum dik tak hriatchhuah a ni’ tiin kan sawi thei ang. Bible ngei pawh hi Pathian inpuanna leh mihring dam chhan leh tihtur leh kan nun dan tur min hrilhna lehkhabu a ni.
- Pathian anpuia siam mihring
Genesis 1:26 -ah mihring chu Pathian anpuia siam kan nih thu kan hmu a (Imago Dei). Hei hian a sawi tum chu mihring hi Pathian nena hmel in ang, Pathian thlalak ang emaw tihna aiin Pathian anga mawhphurhna nei, chhia leh tha hriatna nei, leia thilsiam dang zawng zawngte chunga mawphurhna nei leh thlarau neiin min siam tihna a ni a. Pathian ang tak milem/milim ang chauha mihring te hi din leh siam kan ni lo tih a a nih chu. Chu chu sual (sin) avangin Pathian anpui mihring khan a nihna hlohin chhandam ngai mihring kan lo nih phah ta hial a ni. Greek tawngah sual (sin) hi ‘hamartia/ἁμαρτία’ tih niin chu chu ‘tum thelh (missing the mark)’ tihna a ni a. Kan nuna Pathian thiltum leh duh (purpose) kha sual avangin kan nih loh phah ta a ni.
- Nihna leh tum neisa mihring
A chunga kan sawi tak ang khian mihring hi nihna (essence) nei sain Pathianin min siam a. Thuhriltu 12:13 kan chhiar chuan mihring awm chhan leh kan dam chhan chu Pathian tiha a thupekte vawn hi a nih thu kan hmu. Pathian ropuina leh chawimawia a awmna tura mihring hi te siam leh din kan ni a. Chumi atan chuan Pathian khawngaihna chuan chhandamna pawh a thlawnin min siam sak a nih hi. Mahse chu chu sualin min bum tlat avangin tun thleng leh nakin zelah pawh Pathian hnen pan hlei thei lo hi kan la awm zel dawn niin a lang. Kierkegaard leh Karl Barth te chuan mihring hian Pathian atangin nun awmzia leh a tum (purpose) a hmu chauh zawk a ni tih hi an ngaihdan a ni.
Theih chin nei, hriat chin nei, tawp chin nei mihring kan ni a. Kan duhthusam leh kan nih chak ang zawng zawng hi mihring hian kan hlenchhuak thei lo. Kan remruatna zawng zawng a hlawhtling thei lo a. Kan pianpui rilruah (innates idea) Pathian hriatna kan nei vek bawk. Chuvangin Pathian hian kan chungah ro a rel a, a rorel dan zawng zawng erawh kan hre phak vek lo tih hi thudik a ni reng ang.