- Laiu Fachhai
Hmanlaia Juda-te kha Asuria, Babulon leh Grik empire-te rorelna hnuaiah an ram atangin ram dangah hruai boin an awm thîn a. Chu dinhmun atang chuan “Nakum chu Jerusalem-ah aw” tih tawngkam hi a lo chhuak ta a ni. Sap tawng chuan “Next Year in Jerusalem” tih a ni a, Hebrai tawng chuan L’Shanah Haba’ah B’Yerushalayim tih a ni.
Ram danga awm Judami-te (Jewish Diaspora) chuan Kalhlên Kût leh Yom Kippur (Sual Ngaihdamna Ni) programme leh biak inkhawmte an hman zawhah, “Nakum chu Jerusalem-ah aw” (Nakum chu Kalhlên Kût leh Yom Kippur hi Jerusalem-ah i hmang tawh ang aw” tiin an inthlah thîn. Sam number 137-naa, “Babulon lui kamahte, chutah kan thu a, a ni, kan tap thîn, Zion kan ngaihtuahin. … Aw Jerusalem, ka theihnghilh che chuan, ka kut ding lam hian a thil thiam hi theihnghilh ve rawh se. Ka hriat reng loh che chuan, ka lei hi ka dangah bet tlat rawh se; ka hlimna ber aia Jerusalem ka duh zâwk loh chuan,” tih kan hmuh ang hian, ram danga mikhual leh sal anga awm Juda mite chuan Jerusalem an ngai hle thîn.
Heta “Jerusalem” tih hi khawpui pakhat chauh sawina ni lovin, Israel ram, Israel hnam leh an sakhua pawh a entîr tel a ni. Chuvangin, an mikhualna ram atanga an kir leh hunah chuan Jerusalem chu din thara awmin an ram pawh zalên tak leh muanawm leh hlimawm taka an awmna tur hunte an nghakhlel em em thîn. Zofate phei chu lung leng hnam kan ni a, chuvangin khawvel hmun hrang hranga raltlana darh mek Myanmar lam kan unaute pawhin an khua leh ram an ngai ve hle thin ngei ang.
Vawiina khawvel hmun hrang hrang atanga Israel ramah pem lut duhte leh pem tumtute erawh hi chu, Sam 137-naa Israelte kha an ni ve lo. Khang Israelte anga Jerusalem khua leh Israel ram nun tem loh leh tawnhriat lohte an ni hlawm. Chuvangin, Jerusalem an ngai em emna tûr pawh a awm hran lo. Mahse, Judate leh Kristiante tan chuan kan Bible-a Jerusalem leh Israel chungchang inziakte avangin Jerusalem khua leh Israel ram hmuh chakna chu a awm ve thei. Chumi avang chuan khawvel ram hrang hranga Kristiante pawhin “Holy Land Tour”siamin Israel ram an tlawh thin a ni.
Chutih laiin, tunlaia Manipur, Mizoram leh khawvel hmun dangte atanga Israel rama pem luh tumte erawh hi chu, hriat sual a nih loh chuan, ram hausa Israel khua leh tui nih duhna vang ni berin a lang. Entîr nan, Israel chu ram rethei, Manipur leh Mizoram aia rethei zawk ni ta se, an pem duh kher ang em? tih hi zawhna awm thei chu a ni. Juda sakhua (Judaism) chu sakhua dik ber a ni tih an hriat leh an ring a nih erawh chuan, Israel ramah pem luh chu an duh thei tho bawk. Chutih laiin Juda sakhua avâng chauha Israel ramah pem an duh a nih chuan, an awmna ramahte pawh Juda sakhua an zawm thei a, synagogue pawh an sa thei tho a ni.
India phei chu sakhaw zalênna ram a ni a, khawpui lian thenkhatah chuan synagogue-te a awm nual. Tunlai hian khawvel pum puia Juda-te zinga 54% vel chu Israel ram pawnah an awm a, 46% vel chauh Israel ram chhungah an awm a ni. A awmzia chu, khawvel hmun hrang hranga khawsa mek Juda-ten Israel ramah pem luh an tum vek lo tihna a ni. Chutih rual chuan, mi tinin duhthlan theihna zalênna an nei a, chuvangin Mizoram atanga Israel rama pem luh duhte pawh an mimal zalênna hmanga an duhthlanna chu puitling taka zahsak a pawimawh hle.
Israel ramah khuan sakhaw zalênna a awm em tih tlemte han tuihnih ila. Juda sakhuana (Judaism) ni lo sakhua dangte tan zalên takin an sakhua an kalpui theih loh thu sawi a awm thin. A bik takin, Kristianten Israel ramah zalên takin Kristian sakhuana an kalpui thei em tih zawhna a awm thin a, ngaihdan leh hmuhdan a inang lo hlawm hle. American podcaster Tucker Carlson leh Palestinian kohhran hruaitute chuan Israel ramah Kristiante an zalên lohzia leh an sakhuana zalên taka an kalpui theih lohzia an sawi a, Kristiante’n harsatna leh khuahkhirhna hrang hrang an tawh thin thu pawh an sawi. Chutih laiin, Israel ramah chuan Kristiante an zalên a, an sakhuana pawh zalên takin an kalpui thei tih sawitute pawh an awm ve. Israel sawrkar controlna hnuaia awm Israel proper, West Bank leh Gaza area-a awm Palestinian mite chunga Israel sawrkar thiltih dân en chuan, mithiamte, politician-te leh mipui tam tak chuan Israel ramah khuan sakhua a zalên tak tak loh chauh ni lovin, Israel sawrkar chu democracy sawrkar dik tak a ni lo va, apartheid, ethnic cleansing leh genocide systemte kalpuitu sawrkar niin an puh a ni.
Chu lam chu thu hran ni se la, he article-in a sawi tum ber chu, hmanlaia Juda nia hriat loh mite’n tun hnai-ah Juda nihna an puang thar a, Israel ramah an pem luhna chungchang hi a ni. Judami nihna chu an thlahtute hming (genealogy) hmangin an chhui ber a. Eng emaw avanga thlahtute hming hre kim vek tawh lo te an awm chuan, DNA test pawh an hmang ve thin. Mahse, Judami nihna finfiahna ber atan DNA chauh an ring tlat lo. DNA hmanga an chhui dawn erawh chuan nu lam (maternal line) zuiin an chhui thîn.
Manipur leh Mizoram atanga Manasea thlah bo nia inchhalte chanchin chu mithiamten an ziak tam tawh avangin sawi nawn ngai lovah dah ila. Chutih rual chuan, hriat chakawm zawhna pahnih chu a awm: Manasea thleng an genealogy an chhui dan leh, DNA test an nei a nih chuan, a result chu eng ang nge tih hi a ni. A zau zawka sawi chuan, India hmarchhaka chi leh hnamte hi Sema thlah kan ni ve ang a. Chuvangin, DNA thuah chuan Japhetha thlah Khawthlang lam mite leh Hama thlah Africa mite ai chuan, Sema thlah ni ve Israelte nen a inhnaih zawk ngei ang.
He article ziaktu hi South Africa-a Old Testament scholars conference pakhata ka tel ve laiin, Hebrew biblical scholar Judami pakhat nen kan inkawm a. India hmarchhak lama Mizoram leh Manipur state-a awm thenkhatte chu Manasea thlah bo nia inchhalin, Israel sawrkar pawhin a pawm a, Israel ramah an pemluh tir theih chungchangah a ngaihdan ka zawt a. Ani chuan awlsam takin, “Israel nih duh, Israel ram khua leh tui nih duh leh Juda sakhua zawm duh apiang chu kan pawm zel mai ang chu,” a ti a. Zawh belh tur a vang hle.
Ni e, ram hausa Israel khua leh tui nih chu awhawm tak a ni ve reng; USA, Australia, Canada leh Europe ramte khua leh tui nih an duh hlawm ang hian. Chuvangin “an ram” Israel rama pem lut thei tute pawh chu Zofa an nih tawh loh tur kan phal loh hle laiin, hriatthiampui i tum ang u, Mizorama retheihna an pumpelh theih tawh dawn avangin. An tan chuan an “Nakum chu Jerusalem-ah aw” tih chu a takin a lo thleng ta a, i lawmpui ang u. Chutih rual chuan, Israel rama pem lut Ethiopia mihang Juda-te chu Israel-mi dik tak anga pawm harsa titu an awm thu leh thliarhranna, a bik takin inneihna chungchangah thliarhranna an tawrh thu sawi a awm fo a. Chu thu chu a dik a nih chuan, Mizoram leh Manipur atanga Israel rama pem tawhte pawhin chutiang tawnhriat chu an nei ve em tih hriat a chakawm hle.
A enga pawh lo ni se, Kristiante tan erawh chuan hei hi kan hriat a pawimawh hle. Judami nih leh Juda sakhuana zawm avanga vanram an luh theih loh thu leh, Lal Isua ringtute leh a hnung zuitute chauhin vanram an luh theih thu chu Pathian Thu-ah chiang takin kan hmu. Baptistu Johana chuan, “Sim hming pu tlâkin rah rawh u: ‘Abrahama kan thlahtu a ni alâwm,’ tiin inngaihtuah suh u; Pathianin hêng lungte hi Abrahama thlahahte a dintîr thei e, ka tih che u hi,” a ti a (Mathaia 3.8-9), Lal Isua pawhin Abrahama thlah nih avang ringawta chhandamna a awm loh thu a sawi chiang a (Johanna 8.39-58), “Keimah hi kawng leh thutak leh nunna ka ni; keimaha kal lo chu tu mah Pa hnênah an thleng ngai lo,” tiin chiang takin a sawi a ni (Johana 14.6). Tirkoh Paula, Juda sakhuana leh politika hruaitu min pakhat lo ni tawh pawh khan, “Hre rawh u, rinnaa awmte, chûng ngei chu Abrahama fate an ni,” tiin a sawi bawk (Galatia 3.7). Heta “rinna” hi Lal Isua rinna a ni.
Thenkhat chuan Rom bung 10 leh 11 thute tanchhanin, Judami zawng zawng chu chhandam ni vek tûr anga an ngai a. Mahse, chu tiang chu Rom bung 11 leh 12-a Paula zirtirna a ni lo. Jentailte tan chhandamna kawng a inhawn ang bawkin, Judate tan pawh chhandamna kawng a inhawng ve tih zirtirna a ni zawk. Chuvangin, tunlai hian Kristian missionary-te chuan Lal Isua chu Mesia a ni tih ring lo leh pawm lo Israel rama Juda sakhua zuitute zingah Lal Isua chhandamna Chanchin Tha an hrilh mek a, Lal Isua ringtu Judami an pung zel. Juda hnamzia leh an tawng humhalh chungin Lal Isua chu Mesia leh Pathian Fapa nia pawmtu Messianic Jews (Kristian) tam tak an awm bawk.
A tawp berah chuan, Kristiante tân chuan, “Nak kum chu Jerusalem-ah aw” tih hi lei-a Jerusalem khaw sawina ni lovin, ni kin niah vanrama Jerusalem Tharah kan inhmuhkhâwmna leh Lal Isua kan chawimâwi hona tûr hmun leh hun a kawk zawk a ni.