Science leh Sakhua Article kha – Part 2

  • Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar
  • Thuhma

Kum 2025 lama Vanglaini-a Science leh Sakhua hawi zawnga article ziahna tha hnem tak kha a kum July thla vek khan ka lo chhang tawh a. A ziaktu a zahawm si a, lo chhan zel pawh a inthlahrun awm ka ti a. Chuvangin, ka reh ta vang vang a. Amaherawhchu, a Mizo hnam ang zawnga ngaihtuahin he thupui hi a pawimawh ka ti si a. Zawi zawiin rawn ziah chhoh ka tum dawn a ni.

  • Indo emaw tihna hi thil thar a ni

Western education system, tuna zirna kan kalpui mek dan hi Kohhran avanga lo awm a ni a (Kaiser, 1997). Science tih te, religion (sakhua) kan tihte hi tun hnaia lo chhuak a ni a. Hmanlai science leh sakhuana sawi dawnin tun hnaia kan hriatthiam dan nena va chhui kha a rem lo a. Sakhuana emaw science emaw kan tih hi Kohhran hun lai kha chuan natural philosophy, astronomy, mathematics, logic, medicine leh theology hmangin an hrethiam thin a (Spencer, 2024). Chumi awmzia chu Kohhran khan a vai hma vek a ni. A chhan chu engkim siamtu hi Pathian a ni tih an rin miau avangin Pathian siam, khuarel leh a kaihnawih va hriatthiamna pawh kha anni tan chuan Pathian chibai bukna leh amah pawlna a ni tel vek. Mizoram zirnaa Catholic Kohhran unaute thawhhlawk zia atang pawh hian kan tinzawn thiam mai awm e.

Chuvangin, Science leh sakhuana indo anga ngaihna hi chu tun hnaia lo chhuak liau liau a ni! Han ngaihtuah chian chang hian, Newton leh Copernicus te, tin Kepler leh Galileo thleng khan Kristian tha leh rinawm tak tak vek an ni a. Kohhran zar pawh an zo nasa a, tin Kohhran tan pawh an thawh hlawk hle a ni. Lo tho leh ta se, Kristianna leh science a indo a ni tia tun hnaia an puhna hi lo hmu ve se, mak an tih ka ring khawp mai! Chutih rual chuan tun hnaia thiamna leh finna kan hriatthiam dan – khawvel thil anga ngaih tlatna a len tawh ziate an hmuh fiah hnu chuan awm an ti viau maithei bawk e!

1859 khan Charles Darwin khan Origin of species – theory of evolution chungchang kha a tichhuak a. Ngaih dan dang lam tak – thilsiam chungchang pawh a khawih tel ve avang khan Kristiante, a bik takin Anglican lam khan pawm mai an harsat viau a; inhnialna (debate) a hring chhuak nasa hle a ni. Chutih mek lai chuan United States lamah Chemistry professor thiam tak, tin thil dang tam tak thiam nei teuh (polymath) John William Draper chuan Darwin theory a lo chhuah theih nana Europe khawmualpuia finna leh thiamna a lo awm chhoh dan history a chhui a (Hutchings & Ungureanu, 2022).

Darwin-a theory chhuah hnu kum 15-naah, 1874 khan lehkhabu danglam tak – Kristianna leh science thliar hrang tu mai ni lo, a indo a ni (conflict thesis) tih rawn puan chhuah (theorize)-na, History of the Conflict between Religion and Science tih chu a rawn tlang zarh ta a (Draper, 1874). Science chu thiamna leh finna lam thil a nih avangin Kristiante ta mah nise a indo a ni tia han chhui khan a lo awihawm ve thei viau mai a lo ni a; rin aiin a hralh a kal a ni! ‘Thu dik hmuh chhuah a ni ta! Roman Kristianna leh science chu thil inang lo lutuk a ni a. An nih dan leh kalphungah inanna an nei reng reng lo; changela sawi bel ang a ni, pum khat an ni lo ve. Keini hian a pahnihin kan thlang kawp thei lo, khawi emaw zawk zawk thlan a ngai, thil hrang ve ve an ni!’ tiin a ziak hial a ni (Draper, 2006).

Hetih lai vek hian hetiang lam tho buaipuitu Andrew Dickson White, United States ami tho a awm veleh a. Ani hi chu literary history leh theology lam tui mi a ni. Thusawi thiam leh mite ngaihzawn rawn a ni a; a duh vang reng pawh ni lovin US senator atana thlan tlin hial a ni a. Ezra Cornell nen an intawng a, an pahnih hian Cornell University, tuna University tha leh lar tak hi an din ta a. Sawi tawh angin kum zabi 19-na thleng pawh khan zirna – University-te hi Kohhran nena inzawm deuh vek an la ni a. Kohhran tellohlohna zirna in kha miin an hrethiam vak lo! Anni pahnih hian Kohhran nena inzawmna nei lo (non-sectarian university) zirna in din kher an duh a. An rilruah chuan Kohhran mi an ni emaw ni lo emaw tu pawh zir theihna an mit thla a. Tin, a hun lai chuan zirtirtute pawhin Westminster confession of faith (Westminster thurin puanchhuahna) leh Savoy declaration (ringtu pungkhawm thurin puanchhuahna) an zawm a ngai a.

Mahse, zalen leh zau taka zir theihna university din an duh miau avangin heng thurin zawm pawh hi tullo an ti a. Chutih mek lai chuan zirlaite, thalaite an hruai sual an hlauh avangin Kohhran lam khan an duh lova, an do nasa mai a. Chumi avang chuan Dickson kha a lungawi lo hle a! Chuta tang chuan amah tawngtute chu article leh thusawi hmangin a rem chan dan danin a chhang let ta a. Heng a thusawi leh article hi a chilhkhawm a, Kristianna leh science, mihringin kan thlir dan tidanglam belh leh zual turin kum 1896 khan lehkhabu a rawn tichhuak ta a, chu chu – A History of the Welfare of Science and Theology in Christendom tih a ni.

A tir lama kan sawi tawh angin, hemi hma zawng chuan Kristianna leh science hi pum khat angin an ngai thin a. An la hrang ngai lova, a indo tih phei chu sawi a ni ngai lo a ni. Science leh Kristianna-in hrilhfiahna thar a neih hnua history han chhui khan fet taka lo chhui a awl viau mai a. Tunlai takin sorkar leh Kohhran pawh hrang vek tur angah an ngai a. Mahse, chutiang chu tun hmaa an kal dan a ni si lo. A nihna takah chuan Darwin-a hun lai thleng pawh khan miin natural philosophy (science) an zir duh chuan puithiam (clergy) an zir mai thin. Puithiam zir kha science zirna kawng awlsam leh pawimawh ber a ni. Amah Darwin ngei pawh kha puithiam zirin Christ’s College, Cambridge-ah a lut a ni. A nihna takah chuan amah pawh a tlawm em em a, Kristianna phei chu a do miah lo. Mahse, a hnu lama a naute-ho khan Kristianna kha an hmu sakhi tlat thung a ni.

  • Heliocentrism, theology chhung buaina

Heliocentrism chu Khawelin Ni zawk hi a hel tih sawina a ni a. Kristianna, Judai-Galili ram atanga a lo intan khan Greco-Roman ram pumpuiah a kang kai vat a. Kristiante vanneih em emna chu, Kristian hmasate kha Greek leh Rom an nih ve avangin a din tirh phat atangin a danglam nghal em em! Greek finna hmang khan Kristian sakhuana kha an va hre thiam tel tlat a ni. Kohhran hmasa enkawltute pawh kha Greek mi fing tak takte an ni deuh vek a. Rome sawrkarin Kristianna an ram sakhua anga a neih hnuah phei chuan thiamna leh finna nei thuk tak tak, zirna ngai sang em emte kha Kristian an ni chho ta a ni ber a. Kohhran inrel bawl dan pawh kha Juda sakhaw tih dan ang ngawr ngawr la chhawng mai lo va, Greco-Roman lam kal phung an entawn a ni tih pawh kan hre thiam thei ang (O’Leary,1949).

A nihna takah chuan Jersusalem Kohhran kha lian ber leh pui ber angin kan ngai fo a; mahse, Antiokei Kohhran kha a tluk lo a ni. Alexandria lama Kohhran pawh kha Antiokei Kohhran tluka lian, Kohhrante tana mi pawimawh tak takte chher chhuaktu an ni. Thu rin chungchang leh thil hrilh fiah tumna avanga inhnialna a awm chang pawh khan an inhnial (discource) dan kha tawngpawng inhnial an ni satliah ringawt lo va, Greek finna zûl zuiin an inhnial zel a nih kha. Hemi avâng hian Kristian sakhaw bul tan dân leh than len zel dan kha a danglam bik em em a. Ringtu inpawl khawmna, sakhaw biakna an ngaih pawimawh bakah khua rel thil siam chanchin te, finna leh thiamna lam te, hriselna lam te, ram inrel bawlna lam te, sal leh mi harsa zawk te din hmun leh thil dang tam tak kha an ngai pawimawh tel vek a ni. A nihna takah chuan tûn hnaiah Kohhran leh sawrkar hi hrang anga ngaihnate a chhuak chauh zâwk a ni (O’Leary,1949).

Ka han sawi tum ber chu – Niin Khawvel a hel (Geocentrism) a ni tih pawh hi Kohhran khan a pawm a ni ringawt lova. Aristotelian philosophy, theology chhunga an seng luh avanga hetiang ngaih dan nghet tak nei an ni zawk (theology hi Bible zirna ngawr ngawr anga ngai lovin philosophy leh finna-thiamna hmanga Pathian leh a kaihnawih va hriatthiamna angin ngaih tur a ni. Chumi awmzia chu Biblical studies kan tihte nen a inang lo tihna a nih chu). Ptolemic-Aristotelian cosmology chhungah chuan Khawvel hi Universe lai takah a awm a; a awlsam zawngin Ni hian Khawvel hi a hel thung a ni. Kum zabi 12-na atang phei chuan Aristotelian philosophy hi Kristiante khan an ta neih em em a. Aquinas Thianghlima a lo lan hnu phei chuan Greek finna leh Kohhran kha thliar hran theih a ni lo. Tuna kan thil hriatthiam dan tam tak – khawvel kan hmuh dan leh thlir dan pawh hi chumi nghawng zel chu a ni tam khawp mai! Aristotelian philosophy avangin Ptolemic-Aristotelian cosmology kha theoloy chhungah Kristian cosmology leh eschatology (Kristiante tum ram) hrilhfiah nan an hmang ta tlat a. Hemi i chhiar rual hian khawvel finna kan tih mai – Aristotelian philosophy Kristiante’n an do loh zia pawh i hriatthiam tel a pawimawh awm e! An do lo a ni mai lova, Kristiannaa pawimawh em em – khawvel an hriatthiam dan (cosmology) leh kan beisei ram (eschatology) hrilhfiah nan an hmang tihna a ni!

Aristotelian Cosmology avang khan khawvel (universe) hi hmun hnihah an then hrang a. Pakhat chu sublunary khawvel a ni a, a dang leh chu superlunary khawvel a ni. Sublunary khawvel chu Thla (moon) hnuai lam zawng, kan awmna Lei (earth) leh a chheh vel hi a ni a. Element pali – lei, boruak, tui leh mei awma a ni a. Chhe thei, danglam thin leh tawp chin nei – famkim lo thil awmna a ni. Superlunary khawvel erawh van sang lam thil, chatuan thil, dang lam ve thei lo thil sawina a ni. Tin, Pathian awmna, keimahni ngei pawh rihsang kan kai ve na tur – Vanram awmna a ni. Hei hi Kristiante pawm dan a ni satliah lova Aristotelian philosophy chhunga khawvel an hriatthiam dan a ni (Spencer, 2024). Nang leh keiin tun thlenga hetiang ngaih dan kan neih chhan pawh hi Ptolemic-Aristotelian cosmology avang tihna a nih ber mai chu!

Mahse, Ni zawk hi Khawvelin a hel e an tih khan theology hmanga an khawvel (universe) hriatthiam dan kha a rawn tibuai ta vek mai a. A chhan chu Khawvel zawk – chhe thei, danglam thei, famkim lo awmna kha Van sang lamah a awm ta daih mai a ni. Hei hi kan hrethiam em aw? A awlsam zawngin, Ni zawk hi kan hel a ni an tih khan Vanramah an kai nghal daih tihna a ni. Mahse, chutiang chu theology hriatthiam dan atangin a theih ngawt bik si lo! Buaithlak tam tak a awm – Isua Van atanga lo chhuk, mihirnga lo channa (incarnation) thlengin a va tibuai a ni. Chuvangin, he buaina pawh hi Kristianna leh science buaina angin miin sawi viau thin mah se, an buaina chhan ber zawk erawh chu theology chhung buaina a ni. A chhan chu Kristiante khan finna leh thiamna kha an hnawl lova, an do lova – engkim, an hmuh theih leh hmuh theih loh thil zawng zawng kha Pathian siam vek a ni tih an pawm avangin, chumi hrilhfiahna pawh chu Pathian thil angah an ngai vek a ni. Mahse, ngaihdan thar, pawm dan thar (paradigm shift) a nih miau avangin hriatthiam dan awm sa a rawn tibuai lo thei lova. Chu chuan Science neitu – Kohhran chhungah, theology-ah inhnialna a rawn thlen a ni (Burtt, 1959).

  • Tlipna

Tun tum chu hriatthiam awlsam deuh turin a bulthut lam chanchin – history lam ka rawn thlur deuh a. Ziah belh duh pawh ka la ngah viau. Mahse, nidangah kan sawi belh ang. He aricle-a ka rawn sawi tum ber chu – Kristianna leh science indo anga ngaihna hi tunlai thil hrilhfiahna atanga awlsam tea, fet taka history chhuina avanga lo chhuak a ni tih hi a ni ber a. Tin, Ni, Khawvelin a hel tih buaina pawh hi science leh Kristiante buaina ni lovin Science neitu – Kohhran chhunga buaina a ni tih sawifiahna a tel bawk.

Leave a Reply

error: Content is protected !!