- F. Vanlalrochana
Hun hi a mak khawp mai a. Kan ta emaw kan ti a. Kan duh zawng hun hi nei reng thei mai turah te hian kan inngai thin a. Kan duh ang ti tur te, kan nih tur ang ni turte hian hun hi ngah tawk hle hian kan inhre thin.
Kan la naupan viau lai khan, kum khat hi a rei kan ti em em thin a. Thil dang vak a awm hek lo. Kum khata hunpui hlimawm kan neihte kha Krismas leh Kum thar lawmna te kha a ni mai a. Nunah mawhphurhna kan nei lo a. Sikul luh hma, kan nikhua ve tawh chinah te phei kha chuan ni khat kha rei tak a ni thin. Sikul kan han kal a. Mibile phone chu sawi loh, TV pawh veng khatah nei an awm ve zeuh zeuh chauh kha a ni a. Inrinni chhunah te TV nei te inah te khan kan leng ve thei zeuh zeuh te kha a ni chauh mai. A nih loh leh thiante kan infiam a- Dilah te kan cheng a. Kan Nuten Pathianni lo thleng tur thlir ranin min bual a. Inrinni kha chu inbual ni a ni a, Pathianni lo thleng tur inbuatsaihna, Inrinna ni a ni ngawih ngawih bik.
Kum tluanin sikul kan kal a. Sikul banah kan infiam a. Zanah homework te kan han ti a. Nu leh pa thahnemngai deuhin lehkha min zirpui kha a ni mai a. Dar 9 rik hmain kan muhil a. Zingah kan tho hma. Sikul kal hmain, mipa naupang chu zingah kan tlan loh leh kan inkhel a. Hun awl dangah kan indo lem loh ramhnuaiah kan kal a, sava kan ve loh leh luiah kan kal a. Chengkawl khawrh tum te kan nei.
Pathianniah Sunday school kan kai a. Naupang chawhnu Inkhawm la awm chiah hek lo, Pathianni tlaiah te khan mualah te kan tei tei sup sup a. Kan infiam luih luih a. Chutiang chu kan hun hman dan a ni. Krismas leh Krismas inkar a rei em em a, nghakhlel takin kan thlir thin.
Kan han lei kang deuh deuh a. Kan pawl sang telh telh a. Nu leh pa mai ni lo, khawtlangin keimahniah beiseina an nei chho zel a. Mawhphurhna chi hrang hrang kan koah a lo tla ve ta a. Ni a rei lo leh tan a. Nula, Tlangval kan nih chuan kan inrim a. Inngaihzawn lai erawh chuan ni a rei ve leh duh deuh chauh a ni.
Hna kan han thawk a. Chhun en lai zawng hnathawhna hun atana hmang tan chuan zan bak hun awl dang a lo awm lo a. Zanriah ei khamah chuan inkhawm mi tan chuan inkhawm a lo tul a. Inkhawm lo miin darkar hnih khat velin hun a ngah zawk hret. Ho mai maia a khawral erawh chuan hun uiawm tak a ni ang. Inkhawm banah duh zawng tihna hun tam a awm tawh lo, mut a lo tul leh tawh. Chutiang reng reng chuan kum kan tluan a. Naupan lai ang a ni tawh lo, hun chu a thlawk fua hian a lang. Kum hnih khat kal ta emaw maia kan ngaihte hi kum 10 chuang te a lo liam hman der tawh.
Hun hi kan ta emaw kan ti a. A lo ni hauh si lo. Duhthusam ropui tak nen nun bul kan tan a. Kan thil tih leh nun danah awmze nei tak maia ruahmanna siam a, chumi zui mi kan nih loh chuan eng ber nge kan tih pawh hre loin kum kan tluan leh mai thin.
Ni chhuak hi vawi tam tak la hmu leh turah kan inngai a. Kan chan ve ngei tur chang turin hun la rawn inher chhuak leh mai turah kan ngai fo. Ni chhuak leh ni tla inkara kan then mai mai avangin chutiang hun chu kan tawng lo fo thung. Hun hi kan ta a ni lo tih kan hriat chhuah meuh chuan, kan duh zawng ti turin hun kan lo nei mang tawh lo a. Kan beisei hlawhtlinna chang turin theihna pawh kan lo nei tawh mang lo thin.
Mihring hian a kutah hun hi awmin a hria a. Naktuk lo ni se ka ti mai ang tiin a inhnem thin. Mi tha zawk ni turin hun la nei leh thei tura a inngaih avangin, a chak zawng, a rilru leh taksa tana tha si lote chu a umzui a. A rilru a tihniam a, a taksa a tichhia a. A tha chakna te a thum hnuah tih leh tum mah se, hunin a liamsan a. Eng mah a ban phakah a awm tawh lo.
Mi tin mai hi darkar 24 pek vek kan ni a. Chumi aia nei tam bik an awm lo. Chumi hun chhunga an nun chet vel dan chuan mihring dinhmun a siam a. Thlen chin hi inang lo thei tak a ni. Thil tangkai lo buaipui reng renga hun hmang liam, chaw dang ral mai mai uma ni leng thinte hian, mi nun uluk-hun hi a ta a ni lo a, a thunun phak bak a ni a, a tihpun theih pawh a ni lo tih hria a, uluk taka a nun hmangtu hi a umpha ngai lo a, chutiang mi chu dinhmun thaa a lo dinte hian mak a ti fo.
Rome pa fing Seneca khan, “Hun hi kan nei tlem a ni lo. Kan hmang ral hnem lutuk zawk a ni,” tiin a sawi. A hun laia mite nun kha a thlir a, mite chuan an hausakna leh an thil neihte chu an enkawl ulukin, an fimkhur pui em em a. HUN an hman dan thuah erawh chuan, ho lam takin an hmang ral mai mai thin a ni tih a hmu a ni. ‘Hun a tlem, hun kan nei lo’ kan ti fo a, hun pek tlem riau niin kan inhre thin. A nihna takah chuan, kan hun tam zawk hi thil ho mai maiah kan hmang ral nasa a, tunlaiah te pawh hian a ni zual. Social media leh entertainment hran hrangte hian kan hun a la tam a. Kan tangkaipui reng reng loh tur thil kan buaipui thin. A tawpah thil tha, tangkai leh tul ti turin “Hun ka nei lo,” kan ti leh si thin!
William Shakespeare-a thawnthu pakhat ka hriat reng thin a awm a. Macbeth tih a ni. Chuta ama mi mal phunna (siloliquy) pakhat, “Out, out, brief candle! Life’s but a walking shadow, a poor player, that struts and frets his hour upon the stage, and then is heard no more,” tih kha ka hre chhuak thin.
He thu hi Macbeth-an a nupui, Lady Macbeth-i a thi tih a hriat hlim chhawn lawka a sawi a ni. Hetah hian Macbeth-a khawvel hi a thim hle a, hmelma sipaiten a lal in an hual mek a, a thurualpuiten an phatsan bawk. Lal nih a chak luat vanga thihna tam tak a thlen tir hnuah, a nupui thihna chuan a tihrehawm zualin, beiseina reng a nei tawh lo. He lungngaih manganna thu (soliloquy) hi amah leh amah inbiaa a sawi a ni a, hringnun hlutna leh awmzia a awm lohzia a chham chhuak a ni.
Macbeth-a hian hringnun tawizia leh awmze awm lohzia tehkhin thu (metaphor) chi hrang hrang hmangin a hrilhfiah a:
Hringnun hi bati eng, thliin a chhem a, a chhem hlum mai theih ang chauh a chuai hma, tawi leh daih rei lo a ni.
Mihring hi thla (Shadow) kal liam mai ang kan ni a, takna leh zung nei lo, eng mah lo mai kan ni.
Mihringte hi lemchan tuala thu tlar hnih thum sawi a, bo leh mai thin lemchan thiam ang chauh kan ni a. Khawvel hun tawiteah hian, buai takin kan vir vel ve tak nain, kar loah kan ke hniak nen lam kan bo pil mai thin a ni.
Macbeth hian hringnun hi ” mi â thawnthu sawi, thawm ring tak leh thinrimnaa khat, mahse engmah awmze nei lo a ni,” tiin a sawi bawk a. Lal nih a lo chak vanga tual a thah thinna te leh a thil tih zawng zawng te kha a tawpah chuan eng mah lo mai, a thlawn a ni tih a hre chhuak a. He thu hian mihring hian thihna kan hmachhawn meuh chuan thil nihna dik tak kan hmu chiang thin a, khawvel ropuina te hi eng tak tak a nih lohzia min hriat nawntir a ni. Mihringte hian hlawhtlinna te, thiltitheihna te, leh ropuina te kan um chiam chiam a, mahse thihna lakah chuan chung zawng zawng chu eng mah lo mai, a thlawn, leh awmze nei lo a ni.
Kan dam lai zinkawngah hian, hun hi kan thunun theih emaw kan ti a, kan duh anga kan pawh fan theih emaw te kan ti thin. Ni chhuah leh tlak inkara kan tei vel na hian hun kal zur zur chu a chelh ding hauh si lo. A tawpah chuan eng kim a her liam a, khawvel thil kan ngaihhlut em em te pawh hlimthla satliah, thliin a chhem bo mai mai ang chauh a lo ni thin.
Hun hi a tawi a lo ni lo a, a hlutna tak tak hriaa a hmang thiamte tan chuan awmze thuk tak a lo nei zawk a ni. Naktukin eng nge a lo thlen dawn tih tu mahin kan hre lo a, “Tun” hi kan ta awm chhun a ni a, kan thunun theih awm chhun pawh a lo ni. Kan dam chhung hun tawite hi ho lam mai leh atthlak taka khawhral loin, dam chhan mumal tak nei a, dik tak leh hmangaihna nena hun hmang zawk turin kan hunte hi i thunun ang u.
Footballer talent nei tha em em mai, Delli Ali pawh Spurs-ah khan Mourinho-an heti hian a lo zilh tawh a nih kha
“Hun hi a liam zung zung a. I thlen tur ngei pawh i thlen loh chuan nakinah chuan i la inchhir ngeiin ka ring. Keiin ka tur vak vak che ngai loin, mahni innawr kal la. I lakah ngei khan nangmahin beisei leh phut nei nasa zual la. Mi dang nawr kal kher ngai suh. Nangmah leh nangmah kha in nawr kal rawh” tiin.
Hun hi kan ta emaw kan ti thin a ni mai thei a, a nihna takah chuan a letling chiah zawk a ni- keimahni hi hlim thla der thawng tak, hun tuipui lianin a len bo thin kan ni zawk a ni. Chu tuipui zangkhauhin a len laia awmze nei taka an hun hmangte chuan, hun tuipui lianin a len bo hnu fe pawha cham reng tur hniak hlu tak an hnutchhiah zawk thin a ni.
Kan dam chhûng ni zawng zawng hi i thinrimnaah a ral thîn a;
Kan dam chhûng kumte hi thawnthu angin kan titâwp thin.
Kan dam chhûng kumte chu kum sawmsarih a ni a,
Chakna avângin kum sawmriat pawh a ni thei e;
Nimahsela, a reina chu thawhrimna leh lungngaihna mai a ni;
A ral thuai a, keini pawh kan thlâwk bo thîn a nih hi.
Sam 90:9-10