- Upa Lalthara, Kohima (9436001667)
GREEK TAWNGA ‘GENNAO ANOTHEN’ TIH AWMZIA BIH CHIANNA
3.1. Greek tawnga ‘gennao anothen’ tih awmzia hi lo bih chiâng leh zual deuh dâwn ila. ‘Gennao’ tih hi Sâp tawnga ‘produce’, ‘beget’, ‘to give’, tih tlukpui a ni ber a; chuvangin transitive verb (a titu leh a tuartu/dawngtu awm) a ni ngei a. Mizo tawnga ‘siam’, ‘hring’ ‘pe chhuak’ tihte nên a intluk thei ang chu. Heta Isuan he tawngkam a hman dânah hi chuan ‘gennao’ tih hi Mizo tawnga ‘hrin’ tih tlukpui chiah ni ngeiin a lang. Grammar atanga thlîr pawhin Greek tawnga ‘gennao’ tih te, Sâp tawnga ‘beget’ tih te leh Mizo tawnga ‘hrin’ tih te hi thil intlukpui, transitive verb vek an ni bawk. Mahse, Mizo Bible-ah hian ‘hrin’ ti lovin ‘piang’ tiin kan lo dah ta tlat mai a. ‘Piang’ tih hi chu mahni thiltih sawina tawngkam intransitive verb niin a lang si a. Hei vang hian he laia Isua tawngkam hman leh, he tawngkam amah ngeiin a hrilhfiahnate hi kan tân hriat fuh a lo harsat phah ta deuh em ni chu aw, a tih theih ta a ni.
3.2. Johana 1:13-ah chuan Isua ringtute Pathian fate kan lo nih tâk thu sawiin, ‘chûng mîte chu thisen hrin an ni lova, tisa duh zâwnga hrin an ni hek lo, mipa duh zâwng pawha hrin an ni hek lo, Pathian hrin an ni zâwk e’ tiin, Mizo Bible-ah pawh ‘hrin’ tih tawngkam hi hman a lo ni ngei a. Heta ‘hrin’ tih hi, Isua leh Nikodema inbiaknaa ‘piang’ ti-a kan dah tâkte nên hian thil thuhmun an ni a, Sâp tawng chuan ‘born of blood’, ‘born of water’, ‘born of the Spirit’ leh ‘born of God’ etc tih te an ni a. Hêngte hi chu ‘hrin’ tih hian a phawk chhuak dik berin a lang.
3.3. Greek tawnga ‘anothen’ tih erawh hi chu tawngkam awmze hrang hrang nei thei a ni a. New Testament Greek Lexicon-ah chuan ‘anothen’ tih chu Sâp tawng chuan ‘from above, of things which come from heaven’ tihna a nih theih laiin, ‘from the beginning, anew, over again’ tihna a ni thei bawk, tia ziah a ni. Mizo tawng chuan ‘anothen’ tih awmze pakhatna chu ‘chung lam atangin/vân lam atangin’ tihna a nih theih laiin, a awmze pahnihna chu ‘a bul atangin/ti thar/ti nawn leh’ tihna a ni thei bawk ang.
3.4. A hmâa kan sawi tawh ang khân, Lal Isuan ‘Pathian ram hmu tur chuan gennao anothen nih a tul’ tih Nikodema hnêna a sawi khân, Nikodema khân a awmze hlâwm hnihna anga lo ngaiin, ‘a nû pum atang bawka hrin nawn’ ni leh turin Isuan a ti emaw a ti a nih kha. Mahse, heta Isua thu sawi hi chu a awmze hlâwm khatnain a kawh, ‘chung lam atanga hrin’ nih a tûl thu a sawina a lo ni zâwk si a. Hemi ti fiah leh zual turin, a châng dawt chiahah hian ‘tuiah leh thlarauva piang (hrin) nih a tul thu te a rawn sawi zui bawk a ni.
3.5. Tichuan, ‘chung lam atanga hrin’ (gennao anothen) tih te, ‘thlarauva hrin’ tih te leh ‘Pathian hrin’ (Jn 1:13) tih te hi thil thuhmun an ni tih chu hai rual a ni ta lo. ‘Pathian hrin’ nih hi, ‘Pathian fa’ leh ‘Pathian roluahtu, Krista ro luahpuitu’ nihna kawng awm chhun chu a ni a. (Kan hrinte ngei hi, kan fâte leh kan roluahtute an ni thin rêng a ni). ‘Pathian hrin’ nih theihna kawng awm chhun pawh Lal Isua rin a, chhandamtua pawm hi a ni.
3.6. Lal Isua ringtute Pathian hrin/Pathian fa kan lo nih tâk thu hi Chanchin |ha ziaktu Johana ngei pawh hian a tir lamah heti hian a lo sawi chiang khawp mai bawk a: “Nimahsela, amah lâwm apiang chu, an hnênah Pathian fâte nih theihna tur a pe, a hming ringtute chu; chûng mite chu thisen hrin an ni lo va, tisa duh zâwnga hrin an ni hek lo, mipa duh zâwnga hrin an ni hek lo, Pathian hrin an ni zâwk e,” tiin (Jn 1:12-13).
- ‘GENNAO ANOTHEN’ TIH AWMZIA ISUAN A SAWI FIAHNA HI TUNLAI RINGTUTE TâN HRIAT FUH A LO HARSA TA EM NI? ENG VANG NGE NI ANG?
4.1. Kan sawi tâk ang khân, Nikodema hnêna ‘Pathian ram hmu tur chuan ‘gennao anothen i nih a ngai’ Isuan a tih kha ‘chung lam hrin i nih a ngai’ a tihna a ni a. Hei hi chu Bible zir mîte chuan an hre vek pawhin a rinawm. Mahse, Bible letlingtute khân hetiang taka dah lo va, Nikodema hriat thiam hmasak dân, dik si lo anga, Sâp tawnga ‘born again’ tia an lo dah avang leh, Mizo tawnga ‘piang thar’ tia an lo dah avang hian, tunlai ringtute hian he Isua thu sawi awmzia hi kan man fuh hlei thei ta lo em ni chu aw, a tih theih ta a ni.
4.2. Sâp tawnga ‘born’ tih chu Mizo tawnga ‘hrin’ tih tlukpui ni ngeiin a lang a; grammar kal hmang atanga thlîr pawhin, ‘past participle transitive verb’ ve ve an ni ngei bawk. Thil mak ang reng tak chu, Mizo tawnga ‘piang’ tih emaw, ‘ka piang’ tih emaw tlukpui chiah hi chu Sâp tawngah chuan a awm ve tlat lo va. A hnaih ber nia lang chu ‘born’ tih leh ‘I was born’ tih te hi niin an lang a; mahse hêngte hi chu grammar dân dik taka lehlin chuan ‘hrin’ tih leh ‘hrin ka ni’ tih tlukpui chiah an ni zâwkin a lang si a.
4.3 Ngun taka han ngaihtuah hi chuan, tu mah hi (mahnia) ‘piang thei’ pawh kan ni lo va, kan nuten ‘min hrin’ avanga he khawvela rawn awm ve mai chauh hi kan ni zâwk a. Chuti chung siin, Mizo tawngah hi chuan keimahni thiltih sawi ni âwm takin, “Chumi kumah chuan ka piang a,” te kan han ti a; Mizo tawng dik tak anga kan hman chu a ni tho bawk si a. Thil mak tak dang leh chu, Sâpho pawh hian ‘I was born’ tih hi Mizo tawnga ‘hrin ka ni’ tih tlukpui chiaha hmang lovin, mahni thiltih sawina (intransitive verb) ang maiin (Mizo tawnga ‘ka piang’ tih tlukpui chiah hian) an lo hmang ve ta mai bawk hi a ni! Hêngte hi grammar atanga thlîr chuan an dik chiah loh bâkah, ‘gennao anothen’ tih awmzia (Sâp leh Mizoten) kan hriat fuh hleih theih lohna chhan pakhat chu an ni mai thei âwm e.
4.4. A nihna takah chuan, ‘ka piang’ tih ai chuan, ‘min hring’/ ‘hrin ka ni’ tih hi tawngkam kal hmang dik zâwk leh, thil nih hmang phawk chhuak chiang zâwk chu a ni ngei a. Pathian fa kan nih dân sawi nân phei chuan ‘thlarauva piang’ tih ai chuan ‘thlarauva hrin’ tih te, ‘chung lam hrin’ tih te, ‘Pathian hrin’ tih te hi an fuhin, thil nih hmang (a process) pawh a sawi fiah tha zâwkin a lang. ‘Piang thar’ tih tawngkam hi a fuh lohna chhan chu, mahni thiltih sawina anga a rik bakah, vawi khat tak ngial pawh (mahnia) piang thei lo khân, ‘pian nawn’ emaw, ‘pianthar’ emaw kan tum tlat chuan (a tir lama Nikodema a buai ang chiah khân) kan buai phah dâwn rêng hi a lo ni! Sâp ho pawhin ‘born again’ tih tawngkam an hman hian (‘hrin nawn’ tih tlukpuia hmang lovin) anmahni thil tih sawina angin (‘piang nawn’ tih tlukpuiin) an hmang ve ta mai bawk si a; hei vang hian ‘gennao anothen’ tih awmzia hi an tân pawh hriat fuh a lo harsa ta deuh em ni chu aw, a tih theih bawk.
4.5. Dik tak chuan, inthlah chhâwn dân sawina tawngkam atân ‘piang’ tih ai chuan ‘hring’/‘hrin’ tih hi a fuh zâwk ngeiin a lang bawk. Lal Isua thlahtute chhuina Mathaia ziahah pawh hian, Abrahama atanga Lal Isua thleng chhuan 42 inthlah chhâwn dan chhuinaah pawh hian, chu mi kha mi chuan, chu mi kha mi chu ‘a hring a’ tih zêl a ni. “Abrahaman Isaka a hring a… tih a intanin, Jakoban Josefa, Mari pasal chu a hring a; chumi Mari lakah chuan Isua, Krista an tih hi a lo piang ta a,” tih kan hmu a. A tâwpna lai tak pawh hi, ‘chumi Mari chuan Isua, Krista an tih hi a hring a’ tia dah law law atân a îtawm khawp mai!
4.6. Tichuan, ‘piang thar’ tih hi chuan mahni thiltih sawina a an êm avang hian, ‘pian tharna’ châwi sângtute hian Pathian chhandamna chang tur chuan mi tu pawh a ‘pian thar’ a ngai an ti ta thin niin a lang. Mahse, Pathian rama lût tur chuan ‘piang thar’ ni lovin, ‘Pathian hrin’ nih hi a kawng awm chhun chu a lo ni siin; chu pawh chu keimahni thil tih ni lovin, Isua ringtute kan nih avanga Pathian thil thlâwn pêk liau liau a ni zâwk si a. Tirhkoh Paula pawhin “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni, chu chu in thawh chhuah a ni lo, Pathian thil pêk a ni; thil tih vang a ni love, chuti lo chuan miin an chhuang dah ang e,” (Eph 2:8-9) a lo ti rêng a ni.
4.7. Bible thuken pumpui han thlir hi chuan, Pathianin a Fapa Isua Krista hmanga mihringte tân chhandamna a rawn ruahman dân leh, chumi changtu lo nih dân tur hi chu thil hriat thiam harsa tak niin a lang lo. Thuthlung Thar hun intan tirh laia ringtu hmasate leh, kan Mizoram ngeia ringtu hmasa (Bible thu pawh la hre tlêm tak) ten awlsam têa an hriat thiam theih – chhandamna thu leh a changtu nih dân hi engati nge tunlai ringtute hian kan hriat fuh hleih theih tâk loh tlat mai aw? Pathian thu hriat tam leh sawi thiam lamah nasa taka kan than lai hian, Pathian ruahmanna kalhmang man fuh thiamna lamah leh, a thu awihna lamah te hian kan sawngnâwi tual tual emaw tih mai tur a ni ta.
4.8. Famkim lohna hmun, Setana chawh buai he khawvêlah hian, Kristiante zingah ngei pawh ngaih dân a tamin, pawm dân a lo tam ta a; chhandamna thu tluangtlam tak pawh hi kan sawi hnawk tan tain, hre fuh hlei thei lovin kan insiam ta em ni âw, tih mi tur a ni ta! Bible-in, “Hmu mah se la, hmu lo an nih theih nân; bengin hre mah se la, a ngaihna an hriat theih loh nan” (Luka 8:10) a lo tih kha tunlai hunah pawh hian thil awm thei a ni ang em, tih pawh hi ngaihtuah theih tak a ni ta. (la chhunzawm tur)