- Debbie Rinawmi
International Literacy Day kan lo thleng leh ta reng mai. October 26, 1966 UNESCO General Conference chuan International Literacy Day hi hman a rel a, tichuan kum 1967 atang khan he ni hi hman tan a ni. Kumin atana thupui thlan chu “Transforming Literacy Learning Spaces” tih a ni, Lusei tawng chuan zirna hmunhma a hmasawn zawnga her danglam tih te pawhin a leh theih awm e. Thuziakmi te chuan han let se, hei aia nalh leh chhiar nuamin an let chhuak ngei ang. Engpawh nise, ‘zirna hmunhma’ tih ringawt pawh hian ai a awh tam hle a ni. Zirna boruak a awm theih nana kan awmna hmun siam tih te pawhin a sawi theih ang a. Zirna hmunhma tih hian tam tak a awm thei a, a langsar zualah chuan sikul te, library te, chhungkua te hi an ni awm e. Tin, zirna hmunhma emaw boruak emaw (learning environment) tih hian khawih theih (physical) bakah rilru lam (psychological) pawh a huam tel tih hriat a tha awm e. He ngaihdan hi kum 1920 vela Dorothy Thomas in US-ah zir chianna (research) a neihna atanga rawn intan a ni deuh ber a. Ani hian classroom-a zirna kalphung a zir bing deuh ber a; ani hnuah hian kum 1936 velah khan Kurt Lewin a lo chhuak ve leh a, ani hian naupang te nungchang chu an chheh vel (environment) in a nghawngzia lam a rawn zir ve thung a ni.
Zirna boruak siam tur hian thil hrang hrang, thenkhat tan phei chuan ngaih hoh theih tak te hi a pawimawh em em a. Pakhatnaah chuan boruak dam leh ralmuang hi a ni awm e. Han sawi zau hret ta I la, ngaihtuahna hman dawn hian kan bul vela mi hian rilru a la peng duh em em mai a; puitling tan chuan ngaihtuahna hmang lui turin a inthunun thei tawh a, naupangah chuan a harsa tawh thin a ni. Hemi a nih avang hian inhauh bur burna leh inngeih lohna boruakah zirlai tan rilru pek a harsa thin a; tin boruak ritah a te pawh zir a harsa thin. Naupang te nawi deuh chungchang han sawi bik I la, puitling zawk tam takin an hre thiam lo emaw an tih hi an hmu a, an hre thiam thin a, chu chuan an ngaihtuahna te nghawngin an lehkha zir thlengin a tibuai thin a ni. Heng te bakah hian zirna boruak a awm theih nan hmun reh leh muanawm siam a pawimawh hle a, TV emaw rimawi emaw rik leh lutuk a ngaihthlak te pawh hian ngaihtuahna zirlaia kal tur a la peng nasa thei hle a ni. Heng ri bengchheng te hian mihring ngaihtuahna thuk taka kal tur a hruai peng thin a, chuvang chuan ‘deep thinking’ neih a har a ni. Hmanlai deuh heng hmasawnna hrang hrang awm hma kha chuan zan lamah te khan a reh hma a, tlangval zai khawm thawm kha a nih mai hmel a, chu pawh lung ti leng em em tur a ni a. Tunah chuan ri thei a pui a tam a, inkhap bet lo va zirlai awmna ah chuan insum deuh a, han tih rin lutuk loh te hi a tha hle a ni. Heng zirlaite hi chhungkaw khai ding tu tur leh hmasawnna thlen tu tur an ni si a.
Sikul emaw zirna in hrang hrang tee maw hi an pawimawh hle a. Zirlai naupang te mize hrang hrang kalkhawm te an ni a, chhungkaw inang lo tak tak atanga kal te an ni bawk a. Thenkhat chu nu leh pa fel tak leh chhungkaw nuam tak atanga kal te an ni laiin thenkhat chu in lam boruak rit em em kalsana sikul kal te an ni a; chuvangin, zirtirtute hi an pawimawh hle a. Sikulah hlim tak leh rimtawng (stress) lo va an zir theih nan zirna boruak muanawm a awm tul hle a ni. Tin, hmun hrisel- boruak tha leh ni zung luh thatna a pawimawh thu te pawh tar lang tel i la a tha awm e.
Tlangkawmna siam hma in kan tun dinhmun tlem han tar lang I la. Kan hripui tawrh hian Mizoram mai ni lo, Asia khawmual mai ni lo, khawvel pum hian zirna lamah pawh a tha lo zawngin nghawng a nei nasa hle a. Tunah pawh Covid case te hi la reh chuang lo mahse, inenkawl dan leh hmachhawn dank an thiam tawh avangin a zualzapui chu a reh alawm a tih theih a (inhnial theih tak te pawh a ni ang). Hripui kan han tuar meuh chu zirna maktaduai 24 dawn in zirna in pangngai (formal education) an chawlhsan a ngai a; heng zinga maktaduai 11 hi hmeichhia an ni. Heng te a nih avang hian kumin International Literacy Day hi UNESCO hian a ngai pawimawh zual hle a. Mi tam zawk huap zo zirna leh zirna quality tha te a dah pawimawh em em a ni.
Engpawh nise, heng zawng zawng hi eng vanga pawimawh nge a nih? Zirna hi eng vanga buaipui chiam nge kan nih tih te pawh hi ngaihtuah ta I la a tha awm e. A buatsaihtute buatsaih chhanah chuan zirna hi mihring dikna leh chanvo neih nan te, khawtlang tan khua leh tui tha nihna atan te a pawimawh a ni tih vantlang mipui inhrilhhriat hi a ni. Keini ramah pawh hian theihtawp chhuaha kan tan tlan a pawimawh a, he ni hi zirna chungchanga kan ngaihtuahna ti thar tu lo ni mawlh rawh se.