- Dr. C. Lalrampana
- A KAMKÊUNA
Mizote hi mahni dinhmun phū lo lēka khawsak ching kan ni tih mai tur a ni. Chhūngtinte hian thlatina kan thawh chhuah zat ngaihtuah lēk lova khawsak tihsana intihchangkãn kan ching hle niin a hriat theih. Hei hi alawm, saptawnga-“Simple thinking high living” an tih chu! Hei vang hian chhung tinte kan khawsak a harsat zual phahin thenawm khawveng, chhung khat laina leh neinung zawkte kan ban buai phah fo thin. Zirtirtu pakhat chuan “-Nu tling, patling, mahni hlawh zat hre reng si, thlatin thla tawp lam apianga pawisa pūk tur zawng dūk dūk thinte hi mi ã berah ka ngai” a ti mauh mai! Mahni tangka lãkluh zah hre reng si a “kan indaih lo, kan harsa, chuti..khati..” kan tih chhung chuan mahni thawh chhuah zat aia sanga khawsak ching, midang behchhana nun tum kan ni tihna a ni ber. Hetiang bawk hian khawvel sorkar hrang hrang leh State/UT sorkar zingah pawh mahni dinhmun phu lo leka khawsak ching an awm thin avangin leiba an ngah phah hle thin a ni.
- MIMAL LEIBA NGAH
Inhmangaih tawnna ngawt lo chu tuma engmah ba suh u; ……(Rom 13:8) tih thu hi thenkhatin changchawiin leibã inneihtawnna hi ringtute tih tur ni ve lo ang hiala sawi ching an awm thin. Mahse, hring chan chhungin leibã leh pawisa inpuktawnte awm lo thei lo a ni a; bible-ah khapna a awm lo. “Mi suaksual chuan a pūk a, ape leh thin lo va: Mi fel erawh chuan mi a khawngaih a, a pe zawk thin” (sam 37:21) tih ziak a ni. Hetiang hi ni mah se, mizote hi leibat uar, pawisa pūk awlsam tak, mamawh inbantawn uar tak kan ni a. Mahse, leibã rulh kawngah erawh kan tuan a fum hle. Dãwr hrang hrang, Bank hrang hrang, court leh lok Adalat thleng hian a ruka thlithlaina (survey) ka nei ve thin. District court leh lok Adalat vela leibã inpe duh lo, loan pūk rul tha duh lo, leibã inthing tamziate hi aw! Ringtu inkhawm taima leh zing tawngtai inkhawm taima tak vek kan ni lawi si. Kan tawngtainnah-“Kan batte hi min ngaidam ang che. Keini pawhin kan englo bate kan ngaihdam tak ang khan.” kan ti chamchi a; leibã inngaihdam erawh kan harsat hle a, a pūktu lahin pek let a harsat thei hle bawk. Dãwr tereuhte thleng hian leibã tam lutuk avanga dãwr khar phah tawp pawh sawi tur an awm nual mai. Vairam lama kan awm laiin kan hostel bula thingpui dawrah kan thian thenkhatte chuan leibã an ngah hle a, rūl thaleh duh si lovin an khawsa a, tuman rulhsakna mai tur kan nei bik si lo. Vuak hlum hial an nãp a, Mizoram lama kan lo haw dawnah phei chuan thuh rūk hial ngaiin an khawsa a, a zahthlak hle. An nunna chhanhim hram mah ila thingpui dãwr neitute kha an khawngaihthlak takzet a; Mizo hnam kan mualpho phah hle bawk. Bank Loan chihrang hrang kan pùk emaw, mimal, pawl sum , Kohhran sum emaw pūktute leh dawr lian, dawr tê berah pawh ni se, leibã kan nei a nih chuan tha takin rūlleh mai thin ila mifel kan ni mai tur. Kan politician-ho zingah pawh inthlan dawna an affidavit han thlir hian leibã ngah leh rùl tha lo tam tak an awm thin tih a chiang hle. Chuvangin, sorkar chauh ni lovin mitin, chhungtin inenfiah theuh a hun takzet ta.
- KAN STATE DINHMUN HI?
Mizoram CM ni rei ber, term nga (5) chhung zet 1984-1986, 1989-1993, 1993-1998, 2008-2013, & 2013-2018 CM dinhmun lo chelh tawh Pu Hãwla khan State sum indaih loh lutuk avanga deficit/overdraft awm thin sawi mawi nan- “Bat tam chu changkãnna a ni mai alawm.” a ti ni khan sawi a awm a. Mizoram sorkar hian sum lãkluhna hnãr a neih numal loh avangin Indaih lai rēng nei lovin state annual budget mil lovin kan khawsa thin niin a lang. Ministry chelh lai apiangin overdraft engemaw zat an hnutchhiah thin avangin State Sorkar leibã (overdraft) a inhnãwk khawm a, tunah phei chuan kan tlusawp (collapsed) a ni ta ber mai! Hei lo liama “Zoram Srilanka” hi a awm thei dawn chuang em ni le? Lãwm avanga tap ni lovin, a lungchhiat thlak êm avang zawka ram thianghlim Jerusalema tahna bang (Wailing Wall) kuah chunga tah vawng vawngna tham a ni ta. Hetih lai mek hian MNF Party hruaitute chuan 30.09.2023 khan chanchinbu mite an kawmnaah Jan 16, 2023 RBI annual Report behchhanin mipui thluak suk nan ni awm takin Sikkim nen leibã ngah lo ber niin an tarlanga, hei hi population tam zawng behchhan chuan rintlãk a ni lo tih mi pangngai chin chuan an hrethiam pha vek awm e.
Hetih lai hian Zoram mipui lah hi bum fin zawh rual kan ni hek lo; kan tlūkna ngaiah bawk kan tluleh mai thin si ale! Eng tikah tak kan Zoram hian din chhuah hun nei ve ang maw?
- ENGZÃT NGE KAN BAT?
Tarlan tawh angin kan state hian mahni thawh chhuah phū tãwk aia tam hman ral (overdraft) a ngah hle a; Reserve Bank of India (RBI) phalna leh hriatpuinain 2015-2023 thleng hian Open Market Borrowing (OMB) atangin Zoram Sorkar hian vawi 8 zet sum a puk tawh a, a puk tawh zawng zawng hi vbc 840 niin Reserve Bank of India (RBI)-in puk a phalsak zat chēng vbc 990 atanga a puk tawh zat hi paih chuan chēng vbc 150 chiah puk tur a la nei tihna a ni. Kumin pawisa kum kal mek July 21 & August 2, 2022-23 chhung lek pawh khan vawi 6 zet RBI atangin a puk hman a. Tichuan, a leibã (overdraft) tling khawm tawh zawng zawng hi ₹. 256.396 vbc a tling tawh a ni. Kumin pawisa kum kal meka kan annual budget kha ₹.12, 290.63 vbc (singkhat sanghnih zahnih sawmkua leh nuai sawmruk pathum) chiah a ni tih kan la hre theuh ãwm e. Kumin budget 2023 passed takah khan kan leiba tura langsa chu ₹.13,584 vbc a ni a, puk belh ngai tur ₹. 2,479vbc nena chhutin Mizoramah chhungkua 230,000 awm angin chhūt chhin ta ila, chhungtinin cheng nuai ₹. 7 theuhin leibã kan inchankim thei chiah tihna a ni a. RBI statement-a leibã a zawna nei tam ber kan ni ãwm a. Tunah hian ₹. 1,442 vbc rulh tur kan nei a, a pung rulh tur ₹. 662vbc nen phei chuan leibã rulh tur belhlhãwm hi a zavaiin ₹.2,104vbc kan nei mek tihna a ni. Tin, Sept. 30, 2023-a MNF Party-in State Sorkar leiba an puanah khan Rs. 9,555vbc leh nuai 7 leh Rs. 10,217vbc leh nuai khat a ni a; a vaiin Rs. 19,772vbc leh nuai 8 chiah tihna a ni a; Jan 16/2023 RBI Annual Statement an tan chhan a, an tan chhan hi a thar lam (up to date) lo hle; tunah kum a ralleh tep tawh a, engzat tak bat belhleh tawh ang imaw? Kan state population nena chhut chuan India rama leibã ngah ber kan ni ngei ang.
- A TLÃNGKAWMNA
Sorkar pawh hi chhungkaw lianpui ang a ni a. A sum thawh chhuahna hnãr ber pawh a ram mipuite chhiah chihrang hrang pek khawm atangin a ni. Mipui chhiah pek tling khawm chu Sorkar chuan awmze mumal taka enkawlin a ram mipuite thuam (develop) nan bawk a hmangleh thin a ni. Chuvangin, ram mipuite leh Sorkar hi lãk hran theih loh innghattawn (interdependent)-a nung leh khawsa kan nih avangin a ram mipui thawh chhuah Gross State Domestic Product (GSDP) mil lo lēka a khawsak chuan leibã sum puk (overdraft) a awm ngei ngei thin a ni. Tuna kan leibã ₹. 256.396 vbc tling khawm mek bak hi kan la bat belh zel a nih hmel a, kum tawpa sorkar thar lo piangleh tur tan pawh hian sutkian mai huphurhawm tak a ni ngei ang. Kan bat tam ēm avangin kawngpui tha, lei verh, zirna tha, hriselna tha, traffic jam free city, smart parking, smart marketing system (SMS) tha, tui leh eng hniang hnãr kan nei thei lova ram mipuite’n kan tuar tlawk tlawk mai niin a lang. Kawng chhãwng erawh hmanni lawkah Vaivakawn Zohnuaiah Pu Vanlalpianga live YouTube channel thawh rah hlu tak azarah Aizawl west lam chuan kan nei thar a, a lawmawm thawkhat hle. Kum nga chhunga kawng chhãwng nuam leh danglam tak awm chhun a ni hial ta ve ang. Hetianga chhuanmang Rorêla kan kal fo chuan kan state hian dinchhuah hun a nei dawn lova, a tawpah chuan engemaw inherdanglam thutna (revolution) hi a la hmachhawn mai ang em? ,tih chu bengsika ngaihtuah tham a ni ta e. “Zoram tang fan fan, Zoram tang fan fan; Hun a liam hma hian.”