- Zirsangkima
October 31, 2023 The Zozam Times -a ka huangah khán he kan thupui hmang hian ka ziak nual tawh a. Tlipnaa, ‘… hun remcháng dangah sawi chhunzawm kan tum leh dáwn nia,’ ka tih kha rawn bawhzuiin tünah hian Mizo tawng kan hman pawlh, dik ni àwm taka lang; mahse, tùn hmaa kan lo hman than dàn nèna inpersan tak tak ka rawn làwr chhunzawm leh a ni e.
• Upat lam sawina (kum leh mi): Mihring emaw thil dang eng emaw pawh, upat lam sawi nán ní, thlà leh kum kan hmang thìn a. Mihring ni lo zawng upat lam sawi nán, ‘Ni/thla/kum … a upa,’ tia sawi leh ziah thin a ni.
‘Kan ui hi kum thuma upa a ni tawh.’
‘He lungphun hi kum 150-a upa ni tawhin an sawi.’
Mihring upat lam sawi nán erawh, ‘Ni/thla/kum … mi,’ tia sawi leh ziah thin a ni.
‘Ka pú hi kum 82 leh thla nga mi a ni.’
• No nei leh naute hring: Mihring ni lo, ran leh ramsa, fa nei chi hian “nau” ni loin “no” an pai a, “notë” a nei thìn a; a thenin “tui” an pai a, an “keu” thìn. Mihring erawh chuan “nau” kan pai a, “nautë” kan hring thìn.
‘Kan vawkpui hian no a pai mék a, a neih hunah a notë i la ve dáwn nia.’
‘A nau pai laiin a inuluk bawk a, a hrin hnu paw’n nautë pawh a hrisël hle.’
• Nial nual leh nél nual; ngÊlnghet leh ngialnghet: Tün hma atangin thil ti tha lo, ti phelh pheng phung, ti famkim lo sawi nán, “nial nual” kan hman thin laiin thangtharte erawh hi chuan—a lam a awlsam vàng nge maw ni, an rawn ti “nél nual” ta ringawt mai! Nél nual hi tawngkam dik lo a ni. Chutiang bawkin, “ngëlnghet” tih tùrah “ngialnghet” an ti leh daih bawk! Hman fímkhur i zir thar leh teh ang u khai.
• mipat hmeichhiat leh Hmeichhiat mipat: Tün hma atang tawh rëngin “nùpa, nula tlangvál, pitar putar, nu leh pa…” tih hi Mizoten kan hman than dàn a ni—a hmeichhe lam sawi hmasak zêl hi. Mahse, mipa leh hmeichhe che sual (sex hmang) sawi nán erawh chuan, “hmeichhiat mipat” tih hmang loin “mipat hmeichhiat” tia hman thin a ni thung. Hetah chauh hian mipa lam kan sawi hmasa thìn a ni àwm e. Hei hi thangtharten a dik lo zâwk ang hian kan hmang fo bawk.
• Lutuk: Thangtharte hian, ‘I nalh lutuk/ i hmel tha lutuk/ ka läwm lutuk/ i fel lutuk,’ te kan ti ta mai mai a. Kan pi leh pute chu sawi loh, kan nu leh pate khân, “lutuk” tih tawngkam hi thil tha lam sawi nán an hmang ngai meuh lo!
Upa lam chuan, ‘I fel hle mai/ a hmél tha tak zet/ ka läwm tak zet a ni,’ ti ten an lo hmang thìn. “Lutuk” hi chu, tùnlai thangthar sâp tawng takin, ‘Over’ tihna anga ngaih thin a ni a; thil tha lo, uchuak sawi nána hman thin a ni.
Ni e, tawng hi a thang zêl a; insawisèl chiam chi pawh a ni lo ang. Hmäna kan pi leh puten lutuk an hman thinna angah khán “mah mah” tih te kan hmang thar zêl a! “Fel mah mah, tha mah mah” kan tih tâkho nèn hian “fel lutuk, tha lutuk” tih te hi, tlar khata thu ho tùr an ni àwm e.
Tum khat chu Chanmari Vál upa, Dr. Zokhûma nèn, ka thianpa dàwrah an kan tìtï a. Rei fé kan inkawm hnu chuan min tìnsan dáwnah, ‘Ka pû, ka làwm lutuk e,’ ka’n ti palh pek a! Ka hmang dik lo tih chu ka inhre reng a; mahse, lei hian a lo lam näl ve tawh a ni ang chu, ka lo hmang sual leh thìn. Dr. Zokhûma chu—pên ngá vêl a pên hman tawh ang, tihah a lo lêt leh ngat a. ‘Engtin maw i tih a!?’ min rawn ti leh ngat a. Uluk takin “lutuk” hman dàn dik min hrilh hrep mai a. ‘Ka läwm hle mai,’ ka ti ta a ni!
• Hneh leh hnehsawh: Hneh leh hnehsawh hi kan hmang kawp ti-tih ta vek mai a. Hneh chu ngam, thiam näl, chunga léng sawina a ni a. Hnehsawh erawh chu invaivung, mi chunga invilik, mi chaldel, mi tham lo; sap tawnga “arrogant” tihna a ni daih thung.
Entír nán: ‘Motor chhe siam te chu hneh tak a ni,’ tih tùrah ‘Motor chhe siam te chu hehsawh tak a ni,’ kan ti fo hi chu a dik chiah lo deuh. Motor chhe siam kha hnehsawh chi ni loin hneh chi a ni zâwk àwm e!
‘I thu sawi chuan mi a hneh hle,’ tih leh ‘I thu sawi dàn chu, min va hnehsawh deuh ve!’ tih te hi han en dùn ta ila; an sawi tum a inpersan daih a nia!
• I LO … ANG leh I LO … ANG U: Puipunna leh kohhran inkhâwmnaah te, chanvo neitu kan sàwm dáwn emaw thil titu tùr kan koh dáwn emawin, ‘…i lo sáwm ang,’ tih ’ngawt kan chíng thìn. “I lo…” kan tih chuan mipui aiawha thil ti tùr emaw mipui hmaa ding tùr emawa sáwm kan ni a. Hruaituin ko mah se, mipui ai a aiawh a; chu vàng chuan, “I lo… ” kan tih chuan “…ang u,” tia tih tàwp thin tùr a ni.
‘Zai tùrin Ruata i lo sáwm ang,’ ti loin, ‘Zai tùrin Ruata i lo sáwm ang u,’ tih zâwk tùr a ni. ‘Tûnah ka lo zai ang u,’ ti ta hlauh ila, fiamthu thawh emaw min ti mai dáwn asin!
• EMAW … EMAW: Mihring emaw thil pahnih emaw kan khaikhin hian “emaw” kan hmang thìn.
‘Zuala emaw Záma emaw kha lo kal teh u,’ tia sawi tùr a nih laiin, “emaw” hnuhnung zâwk hi hmaih kan chíng thìn a; a dik lo. ‘Zuala emaw Záma kha lo kal teh u,’ ti ta ila, Záma zâwk hian a ngaih pawimawh duh hmèl riau nia!
Mihring loah pawh, ‘Vawksa emaw arsa emaw kha i kang dáwn nia;’ ‘Chem emaw thuthlawh emaw ken tùr a ni,’ tiin sawi/ziah tùr a ni.
• Hrilh leh hrilh hria/hriat: Hrilh emaw hriattír emaw tih mai tùra hrilh hria kan han ti deuh kher thìn hi, tün hnaia tawngkam kan chìn thar niin ka lo hre thìn a; amaherawhchu, JF Laldailova khân a English-Mizo Dictionary-ah khán a lo hmang daih tawh tih, a fapa U Makima @ JF Jr.-in min hrilh a. Mahse, JF Laldailova hman dàn hi, tùnlaia kan hman dàn dik lo nèn erawh a inang chiah lo.
JF Laldailova chuan, hrilh hria chu acquaint transitive verb tiin a dah a; a pawmawm khawp mai. [acquaint: (akueint), v.t. hmêlhriat, nêl, hriat chian tuma chhût, hrilhhria.] Hetih rual hian, vawiinah chuan sap tawnga inform an hmanna angah pawh kan hmang ta zêl mai a. JF Laldailova vêk hian inform chu transitive verb-ah “hrilh, hriattîr,” tia hmangin intransitive verb-ah “hotute hnêna zualko, mi hêk ru” tiin a dah fel thën bawk.
Kan hman dik loh dàn chu entírna hmangin han sawi ta ila: ‘Mawia chu lo hrilh mai ta che.’ tih duhtâwk loa, ‘Mawia chu lo hrilh hre mai ta che,’ kan tih deuh kher thin ang hi a ni. A duhkhawp loh thlâk kan ti deuh nge Mawia hi a ri hriatna lam a chiang lo hrim hrim zâwk!?
Hrilh ni tawh na nã nâ chu hre tùra ngaih a ni tawh reng si a—han hrilh hriat kher kha a tül viau kan ti em maw ni hlawm dáwn ni! … fo thìn kan hman ang deuh ni maiin a lang.
• Hmà leh hmât: Mi thenkhatin (a bîkin chhim lam hmun thenkhatah ), “hmá” tih danglam (modify) nána kan hman thin, “hmà” (thlûk hniam) ti loa, “hmât” tih hmang an awm thìn.
‘Inkhâwm kal hmà tùr’ ti mai loa, ‘Inkhâwm kal hmât tùr,’ tia sawi ang hi.
Kan pí leh púte emaw lehkha ziaktute zíngah emaw, hmá tih danglam nána “hmât” hmang hi ka la hre fuh ve chiah lo a; ka hawi zau loin ka la inchhiar tlém pawh a ni maithei e. Kei chuan, hmá tih damglam nána a thlûk tih hniama, “hmà” hman hi tha ka ti zâwk.
Chutih rual erawh chuan, awmna hmun leh tawng kan hmanna hmun azira thlûk dàn dang leh sawi dàn dang (regional variation) hi thil awm ve fo a nih avàngin insawisèlsak chiam emaw, ‘In hman dàn a dik lo e,’ han intih leh rîkngawt emaw hi thil tha ber niin ka hre chuang lo.