- Debbie Rinawmi
March 8-ah hian khawvel hmun hrang hrangah International Women’s Day hman thin a ni a. Engpawhnise, a engamah hmain, chibai le. ‘Woman/women’ tih a awm hian mi tam tak beng a thlep thin a, ngaihdan sa neiin ngaih dan kan nei fo thin a. Kum zabi 20 tir lam daih tawhah khan he ni hi an lo hmang tan tawh a. National Woman’s Day hmasa ber chu February 28, 1909-ah khan United States-ah hman a ni a. Kum 1910-ah khan Copenhagen-a International Conference of Working Women neih a ni a, chutah chuan Clara Zetkin-i’n women’s day hman rawtna hi a siam chu tha an tilang a. Chumi bawhzui nan chuan International Women’s Day hmasa ber chu kum 1911-ah khan hman a lo ni ta a ni. Hemi tum hian Austria, Denmark, Germany leh Switzerland-ah te mi maktaduai chuangin an hmang a ni. Kum tinin thupui neih thin a ni a, kumin hian campaign thupuiah “Inspire Inclusion” tih chu thlan a ni a, Mizo tawng chuan mi huap zau zawk tura infuihphurna tih lam a hawi thei ang a, hei hian thu tam tak a sawi thei awm e.
Kumina thla tam la ral lovah khan hmeichhe hnute case kha a lar viau mai a, hmeichhiate chu assets (bungrua) an ni tia sawi an awm a. Kha kha ‘objectification of women’ lantirna leh entirna tha tak a ni, chumi awmziaah chuan hmeichhiate hi bungruaa ngaihna a ni a, mihring anga ngaih an nih loh miau chuan thil tam takah telh an ni ve lo va, kumina kan thupui kan neih nena a inremna tak pawh a ni awm e. Hemi hrulah hian hmeichhiate chu mipa ropui tak takte hringtu an ni tih ngaihdan nei an awm ve bawk a. Kristin Anne Rodier chuan a thesis ‘Habits of Resistance: Femimism, Phenomenology, and Temporality’-ah chuan gender hi leihlawn ang maia inrem khaidiat a nih thu a sawi a; chutah chuan hmeichhiate chu khuahkhirh loh zawkte duh tihlawhtling tura beisei an nih thu a sawi a. Hei hi a lan chhuah dan a danglam tawh em em thung a ni. Objectification hi hmeichhiate chauhin an tawk lo va, mipate pawh hian nitin nunah an tawk ve fo va; amaherawhchu, hmeichhe chungchang sawi kan nih avangin hmeichhe tawrhna kan sawi mai a ni.
Kan tar lan tak hian harsatna tam tak a keng tel a, chung hmachhawn dan chu tam tak a awm bawk a. Mizote hi a hnam ang pawha ngawichawi tak ni si lo va ngawi thei ta kanga ngaih theih kan ni awm e. Kan ram rorelna inpui assembly house-a kan tawng ve bap bapna pawh hmanni lawk kha a ni a. Inthenawm khawvennaa inhnial nikhua pawhin ngawih kan chuh hun hi tam tak a awm a; lehlamah chuan kan sakhuanain fel leh tha min hrilhfiahnain a chhawm ve reng pawh a ni thei bawk e.
Kan thil tawnah hian kan phalna (consent) kan pe zel hi a lo ni a, kan phalnain kan chungah thil a thleng tih te pawhin a sawi theih awm e. Damlo zai turin an zai hmain phalna (consent) pein a sign a, a chungah engpawh thleng se la, a mawhphurtu chu amah a ni tawh ang deuhin kan nuna thil thlengah pawh hian phal lohna/duh lohna kan lantir loh chuan phalna kan pe hi a lo ni a, ngawih reng hi phalna (consent) in a lo huam lehzel bawk si. Ngawih rengna (silence) phei hi chuan mahni intihchhiatna (self-harm) a keng tel bawk a. Harsatna emaw a lo thlen hian a zin lutuk chuan ngaia neih theih a ni a, chu chuan chutiang tawk tura pawmna a hring thei a ni.
Kan han sawi kual duah naa kumin thupuiah han lut dawn I la. Kum 2019-ah khan questionnaire ka buatsaih chutah chuan 63% hian ram rorelnaa thu atan hmeichhiate ka ring tawk lo ti an awm a, 80.5% chuan ram lu berah an awm ka duh lo ti an awm bawk a. Hun a kal zelah kum 2023 inthlanpui boruakah hmeichhe candidate thenkhat thawm nei tha tak tak an awm a. Mipui an thuhmun fo lo tih dikna a lo lang leh ta a; thenkhat chuan mipa a ni emaw hmeichhia a ni emaw kan ram thatna tur a nih chuan ka pawm vek tih pawl an awm a. Chutih mek laiin, “Ramhruaitu tur atan chuan hmeichhia an tha tak tak lo,” tih te, “Hmeichhia hi zawng rorel tur tan chuan ka awt lo e,” tih te, “Hmeichhia ai chuan mipa nge nge..,” tih te, “…hmeichhia chu a sira awm maim ai atan chiah ka duh,” adt (Youtube platform atanga lak a ni a, channel hming te chu tar lang lo zawk mai ta I la). Hengte hi kan hlimthla thenkhat an ni. Tichuan, inthlan chu kan han hmachhawn ta ngei a, reservation tel lovin tling zingah hmeichhe pathum an tling ta a. Mizoram tan chuan thil thar a ni a. Hengte atang hian hmeichhe dinhmun that tawhzia sawi awl lo an awm a, hmasawnna tam tak pawh a awm reng a ni. Puanthuah hnuai sawi tur tam tak awm mahse sawi hman lovah inngai mai ila. Kumina kan thupui, kan campaign auhla, huap zau zawk tih te hi he kan inthlan atang hian a lang ruak mai a.
Mipa kan ni emaw hmeichhia kan ni emaw mihring kan nihna hi inhriatsak tawn ila, hei hi kan harsatna kan sutkianna tur tak pawh niin a lang. “Feminism” hian a tum chu hmeichhe thenkhat mihring an nihna leh ram mi an nihna chanvo chang phak lo an awm thin a, chung hmeichhiate tanpuia an tana aw lo chhuah chu a ni a; hemi kawngah hian mipate chu a hmelma ni lovin a tan dunpui tur a ni a. Chuvangin, he ni ah pawh hian kan zavaiin kan ram tlu tawh din leh tuma tho chhuak mek hi diknaa puia harsatna tawkte tanpuinaa kawnga inthuruala ke pen za turin kan inlungrual a, kan infuih tawna tumah inthlim lova hnathawh kawr kan hak za hi a tul hle a ni.