- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Silai hmasa ber (proto-gun) hi Huolongjing atanga lo chhuak a ni. Kum zabi 9-na lai vel khan China ramah Gunpowder an lo siam chhuak a. Silai hmasa ber chu fire lance a ni a, kum zabi 10-12 inkar vel khan China ramah siam a ni. Technical lamah chuan silai hmasa ber chu Chinese hovin CE 1000 vel khan an lo siam chhuak a. Silai version an siamah chuan gunpowder hmangin tube atanga thal chu chak takin an kap chhuak thin. Chinese-ho pawhin hetih hun lai vel hian sulfur leh black powder dang hmanga siam mei ball kah nan pawh hetiang hmanrua hi an hmang bawk. Handgun hi hla vak lo atanga mahni invenna tura siam a ni. Target feet 100 aia hla emaw, feet 50 chauh emaw pawh kah chu thil harsa tak a ni: Handgun hian min beitu chu a that thei emaw, a tichhe thei emaw a ni thei a, mahse, a tum ber chu amah tihtawp a ni a. Social unit hmasa ber din a nih atang khan ei leh in leh venhimna pe turin an hmang tan a ni. Kum zabi tam tak chhung, leh tûn thleng hian, silai chu mal hman theih tûr ralthuam tha ber anga hman a ni.
USA-A THARUM THAWHNA
Silai hmanga tharum thawhna hi politics, economic leh sociological interest vang a ni ber a, kumtin silai avanga thihna leh hliam tuar tam tak, United States-a thleng thin chungchang sawi tur a tam hle. Kum 2022 khan United States-ah hian nitin mi 100 vel thihna leh nitin hliam za tam tak an awm a, hei hi silai hmanga tharum thawhna vang a ni. Kum 2018, data hmuh theih hnuhnung ber kum khan Centers for Disease Control & Prevention’s (CDC) National Center for Health Statistics chuan silai hmanga thi mi 38,390 an report a, chung zinga 24,432 chu mahni intihhlum/inkaphlum an ni. Ram pum huapa silai vanga thi zat chu kum 1999-a mi 100,000-ah mi 10.3 atangin kum 2018-ah mi 100,000-ah mi 11.9-ah a kai chho a, hei hi nitin mi 109 chuang thihpui emaw kum khata tualthahna 14,542 vel nen a inang a ni. Kum 2010 khan silai hmanga mahni intihhlum 19,392 a awm a, U.S.-ah hian silai hmanga mahni intihhlum 11,078 an awm bawk. Kum 2010 khan silai hmanga tualthahna thleng 358 a awm a, silai hmanga tualthahna 6,009 thleng report a ni. Centers for Disease Control & Prevention (CDC) atanga statistics hmuh hnuhnung ber atanga a lan danin, kum record-a awm tawh zawng zawng aiin kum 2021 chhung khan American mi silai vanga thi an tam zawk a ni. Chutah chuan silai hmanga tualthah leh silai hmanga mahni intihhlum record pawh a tel a ni. Chutiang thihna chu pung zel mah se, silai hmanga thihna rate, ram pum mihring pun chakna chhan statistic – chu kum 20 lama thihna aiin a hniam zawk a ni. Hetah hian United States-a silai hmanga thihna thlengte hi ngun zawka thlirin Pew Research Center-in CDC, FBI leh source dangte data a zirchianna atanga chhut a ni. American Za zela Engzat Nge Silai Neit Zaa 40%, a nih loh leh American mi 82,000,000 chuang velin silai an nei a ni. A nihna takah chuan kum 29 kal ta aiin kum 2023 chhung khan mi 28% zetin silai an nei tih an sawi. Tun hnaiah silai nei hi an pung chho zel a ni.
SILAI VANGA THI ZAT
Kum 2019 chhung khan silai vangin mi 250,000 chuang an thi a, thi tam zawk hi tualthahna a ni a, a bik takin Brazil leh United States-ahte chuan an thi tam hle. Latin America-ah hian gang activity leh ruihhlo tawlhruk ang chi thil vangin silai hmanga tharum thawhna nasa tak a thleng a, Venezuela leh El Salvador ramahte chuan tualthahna a tam hle. Japan, UK leh Australia ram, silai control dan khauh tak nei ramte chuan silai hmanga thihna hi an tawk tlem hle a ni. Silai kaihhnawih thihna hi lungchhiatthlak takin a thleng fo mai. Kum 2019 chhung ringawt khan khawvel pumah silai vangin mi 250,000 chuang an thi a ni. Silai hmanga thi zinga 71% vel chu tualthah a ni a, 21% vel chu mahni intihhlum a ni a, 8% chu tum loh taka silai kaihhnawih accident a ni. Silai hmanga thihna subset tlem zawk hi mipui zing leh sikula silai pawngkahna vanga thleng a ni. Silai kaihhnawih tharum thawhna hi khawvel hmun hrang hrangah a thleng a, silai hman dan bawhchhiatna ramte pawh a tel a ni. Mahse, kum 2019 chhunga khawvel puma silai vanga thi 250,227 zinga 65.9% chu ram paruk chauh a ni a, chungte chu Brazil, United States, Venezuela, Mexico, India leh Colombia-te an ni. Silai hmanga thihna hi United States-ah civil silai neih kawngah khawvel hmahruaitu hripui lian takah an ngai a. Silai kaihhnawiha tharum thawh avanga thi zat chu hetiang a ni: Brazil 49,437; US. 37, 040; Mexico 22,119; India 14,711; Colombia 13,171; Venezuela 19,599; Phillipines 9,268; Guatemala 5 981; Nigeria. 5,103; Iraq 4,424.
A TLÃNGKAWMNA
India ram hi silai vanga dik lo taka tharum thawhna thleng thin vanga thihna thleng hnem zingah khawvela palina a tling pha a; Mizoram bikah hian hetiang tak hi thleng ve ngai lo mah se, wildlife protection Act 1972 & 1986 palzuta ram vah ching mi engemaw zat DC-a silai tung ve lo leh silai siamchawp (local made gun) kawlte’n sapela an ram vahnaah an ram vahpuite kumtin pahnih khat tal an kap hlum palh thin a, hei hi thil pawi tak a ni. Forest Department hian tun aia khauh zawk hian ram vah chingte hi khuahkhirh se a duhawm hle. Inkaphlum palh thinte hi anmahni inngaidam thei thin mah se, mihring nunna hlu tak inlaksakna a nih miau avangin “Mi tupawh thihna thlentu chu thil tihsual emaw, ngaihsak lohna emaw, culpable homicide tluk zeta tih a nih chuan kum 2 thlenga lung ina tantir emaw, pawisa chawi emaw, a pahnih emaw hmanga hrem a ni ang.” IPC/sec/304/ tih a nih angin hrem zel ni se tun ai hian silai vanga thihna leh in thihpalhna thleng fo hi a ziawm ngei ang. Zalen taka silai chelekna hian silai vanga thihna hi a thlen tam hle a; Mizoramah pawh hian thihna thlen belhchhahtu thil tha lo tak a tling mek a, nungcha humhalh kawnga harsatna thlentu ber a ni mek bawk.