Mizorama cancer tam chhan

  • Dr. C. Lalrampana

A KAMKEUNA

Kum 1983-2014 lai vel kha chuan Aizawl khawpui hi Maruti city of India tih a ni thin a. Maruti 800 car tihtawp 2014 hnu atang kha chuan Aizawl khawpui hi The Cancer capital of India (India rama Kansar khawpui) tih a nileh ta. A va han lungchhiat thlak tehlul ngai êm!

Tunah chuan Cancer chanchin ka ziak ve thei tawhin ka hria. Cancer daktawr (oncologist) ka ni ka tihna erawh a ni lo. A hma zawng July, 2016-April, 2022 chhung kha chuan he natna tihbaiawm tak leh chimawm tak hian ka nupui duh tak, khawvela ka hmangaih ber, tar kûn khup bih ela rûn lum nuthai atana ka thlan chhuah ve liau liau chu rãwng taka a sawisak reng avang khan ka thinrim lutuk ha chang thial rêng rênga ka awm thin avang khan engmah ka ziak thei lova tunah erawh he natna chinawm tak hian a duhthusam ang ngeiiin seol thihna thlan thim lamah ka Thai duh lai mampuii chu min hnuh liamsak tak avangin he natna chungchang hi thai lan ve ka chak et et reng a; mizo mipuite’n he natna chimawm tak hi kan do hneh theuh theih nan enge a nih chiah tih leh chiang zawka kan hmelhriat chian lehzual theih nan tlema zawng i han tarlang teh ang.

ENGE A NIH?*

Cancer (Kansar) tih thumal hi latin tawng crab tih atanga lak a ni a, Roman physician, Celsus (28-50 BC) khan cancer tiin a letling a.

Hmanlai Greek erawh chuan ?a?????? (kakino) tih a ni a, chu chu crab leh tumor tihna a ni. Greek physicians Hippocrates & Galen khan “crabs* hi kum 1600 kal ta khan cancer tiin an vuah ta a, tun thlengin kan hmang chhunzawm ta zel a ni.

Crab tih chuan chakai chi reng reng hi a kãwk a, natna hmingah chuan mizovin Pãn, ngãwt kan ti ta a ni. He natna hi kut zungtang leh chakai ketang kãk ang maiin a kãk darh sung a, hmãwng thing zung thlak ang maiin zung a thlãk sung thin. Muangchangin taksa peng (organ) hrang hrangah zung kãihin a vãk darh thin a, a vah darh tawh chuan nawr lêt emaw, dan chah hleih theih a ni tawh thin lova muang changin a vãk darh zãu zel a, a tãwpah thihna rãpthlak tak a thlen ngei ngei thin. “Cancer hi natna (disease) ni lovin vitamin B-17 tlak chham vànga cell thi infinkhawmin a rawn thlen a ni” tite pawh an awm ve bawk.

Cancer hi malignant tumor a ni a, cell thi infinkhawm ngha arsi (starfish) ang maiin a inhipkhawm hlawm a; taksa peng hrang hrangah vãk darhin cell eichhetu a ni a, chu chuan natna tawrh hlelhawm tak thlenin hnathawk thei lovin a siam ta thin a ni. Mahse, ngãwt/bãwk (tumor) nazawng hi cancer tihna erawh a ni lo. Tha bãwk (Benign tumor) pawh hi cancer a ni lova cancer angin a tai darh ve ngai hek lo. Chuvangin, pangti chawr leh bãwk satliah apiang cancer-a ngaih tur a ni lova mahni rinthua cancer veia inngaih nghal ringawt thin tur a ni hek lo. Mahni inrinhlelh chuan cancer screening test tihtir mai tur a ni.

Unique Identification Aadhar India, May 31, 2020-in kum 2022 thlenga Mizorama mipui cheng zat tur a chhut lawk ang chuan mi maktaduai 1.27 mi nuai sawmpahnih leh sing sarih (12.7 lakhs) a ni a; heti khawpa tlêm hi ni mah ila cancer leh HIV/AIDS vei tam lamah erawh India ram pumah pakhatna dinhmun kan hauh mek a., Pakhatna dinhmun hauh kawngah chuan inchhuanna tlãk lem lo tak chu niin a lang. Zahthlak hle mah se, zah hleih theih a ni chuang si lo. Kan dinhmun dãi mek a ni miau si a ni.

CANCER HMASA BER

Aigupta hun lai kum 1500 BC vel daih tawh khan kansar hmasa ber hi hmuh chhuah a lo ni tawh a. Scientific taka kansar vei tia hmuhchhuah leh puanchhuah hmasak ber chu kum 40-50 vela upa Scythian lal Siberia chhim lam mi niin kum 2,700 kal ta vela mi kha nia ngaih a ni.

Indian Medical Service-in a tarlan danin India ram bikah chuan kum zabi 17-na 1860 & 1910 lai vel khan cancer case reports hmasa ber chu a awm a. Oct 16, 2020-a report tarlan danin Kerala state khu kansar tamna ber niin mi 100,000 khat zelah 135.3 an awm nia tarlan a ni a; Hnute, Cervical & Oral kansar a tam ber nia ngaih a ni bawk.

India ramah hian mipa mi nuai 100,000 zelah 679,421 (94.1 percent) cancer awm anga ngaih a ni a, hmeichhia eràwh mi 100,000 zelah 712,758 (103.6%) cancer vei awm anga chhut a ni thung. Hei hi kum 2020-a report-in a tarlan dan a ni. Mipa 68 zelah chuap cancer vei pakhat awm ang leh hmeichhia 29 zelah hnute cancer pakhat zel awm anga chhut a ni bawk. Hun rei loteah chuan mi 9 zelah cancer vei 1 zel la awm thei hial tur nia chhüt a ni a, chung chu kum 74 hnuai lam ni tura ngaih an ni.

CANCER VANGA THI ZAT

Kum 2020-a report tarlan daniñ khawvêl pumah cancer vangin mi maktaduai 10 an boral thin a, Heng zingah hian hnute cancer hi mi maktaduai 2.26 an awm a; chuap cancer hi maktaduai 2.21 an awm thung a ni. Khawvêl pumpui huapa chhutin Australia hi cancer tamna ber niin mi 100,000 zelah mi 579.9 kansar vei awm anga chhut a ni.

The National Cancer Registry Programme Report 2020-in a tarlan danin Indian Council of Medical Research (ICMR) chhut dan chuan mi nuai 1 zelah cancer, 13.9 awm nia ngaih a ni a, hetiang zel a nih chuan kum 2025-ah chuan mi nuai 1 zelah 15.7-ah kan pung chho hman dawn nia ngaih a ni.

MIZORAMAH VE THUNG?

Mission Director of National Health Mission (NHM), Dr Eric Zomawia’n august 20, 2020-a report a pêk danin Mizorama kansar tam chhan ber nia lang chu meizuk, sa ei uar leh ei leh in fimkhur loh vang leh nun uluk loh vang niin a sawi.Report thar berin a tarlan danin Papum Pare District, Arunachal Pradesh-ah leh Aizawl, Mizoramah cancer a tam ber nia chhut a ni,

Mizorama cancer vei hmasa ber chu kum 1960 kha niin Pu C. Lalhmingliana, surgeon Aizawl’s Presbyterian Church Hospital chuan a sawi a ni. Zir chianna atanga a lan danin kum 1994 & 1998 inkar khan Mizoramah mi nuai 1 zelah kansar vei 347 awm anga chhut a ni. Hetianga kansar tam chhan ber hi mei zuk, materials, zu, ei leh in, thãu luatna, natna hrik, bacteria & parasites vang nia ngaih a ni.

TIHDAM THEIH A NI EM?

Cancer hi tihdam theih loha ngaih a nih rualin Prostate, Thyroid, Testicular, Melanoma, Breast cancer-te hi tihdam theiha ngaih a ni.

Hetiang hi ni mah se oncologist kum 15-25 lo ni tawh, tawn hriat ngah tawh tak takte ka zawhna min chhãn dan tlangpuiah chuan-“Heng cancer tihdam theiha ngaihte pawh hi a intantirte (initial stage) atanga enkawl a niha kum 5 chhung, kumtin khawl chikim Positron Emission Tomography (PET) CT scan etc-te nen thlapa enchian (observe) hnua cancer cell hmuh a nih tawh loh hnuah chauh cancer laka fihlim (cancer free) tia dama puan (declare) theih chauh a ni. A bak zawng hi chu kum engemaw chen dam angin lang mah se, a tawpa an thih chhan chu cancer vang tho a ni thin” an ti mauh mai! Chuvangin, cancer vei tam takin kum khata vawi khat pawh observation nei ngai si lo chunga “cancer ka dampui” añ ti kur zut thin hi lawmpuiawm hle mah se, an dampui tak tak meuh em? tih chu zawhna pawimawh tak (model question) a ni tlat mai! Kei ngei pawhin cancer vei, dama inngai tawh thihpui leh si ka hre ve nual mai.

DAM HAR TAK A NI

Kum 6 zet ka nupui rilpui cancer (colorectal cancer) theihtawp chhuaha kan enkawl khan chemotherapy leh damdawi tha chitin reng, food supplement hrang hrang nen theihtawp chhuaha kan enkawl chung pawh khan a thinah leh a chuapahte a kã/tai darh zel a; hmãwng thing zung thlãk ang chiahin a taksa peng (body organ) hrang hrangah zawi muangin a vãk darh a chemotherapy emaw radiation hmanga han chhut chah zawh rual a ni lo. Radiation leh chemotherapy hi cancer cell pung chak lutuk tur tihkhawtlai (delay)-na satliah mai chauh a ni a; tun thlengin a damdawi dik tak hmuh chhuah a la ni lo.

FIMKHUR NGAI

Cancer awm chhan leh lo awm theih dan hi chihrang hrang a awm thei a, chungte chu a tlangpui tarlang ila:

1.chemical & physical agents vaihlo (tobacco) 25–30%

  1. environmental pollutants 30–35%,
  2. Infections 15–20%,
  3. Radiation (ionizing & non-ionizing, 10%;

Heng bakah hian nun uluk loh vang te, ei leh in duhtui loh vang te, ruihtheih thil tih nasat vang te, sarep leh thil rep ei tam lutuk vang te, sangha tura hrãi ei te, sa tawphnawk, sathau leh sathisen ei te, zu leh damdawi hlauhawm tih chin te, thãu luat vang te, hriselna ngaihthah luat vangte, inthlahchhãwn (heredity) leh a dang tam tak sawi tur a la awm thei awm e.

A TLÃNGKAWMNA

Mizoram hian India ramah ber nihna kan hauh nual niin a lang a, chungte chu cancer, HIV/AIDS, Ralthuam tawlhruk, smuggling, damdawi ruihhlo hlauhawm, traffic jam, zu ngawl vei, hmeithai, chhungkaw kehchhia, nuthlãwi ngah, sãwn tam, ruihhlo vanga thi etc. Miziramah kristian 87.16 kan awm a, heti taka kan hmingchhe si hi enge a chhan ni ang le. Kan Puithiam rualte pawh hian Zu ringawt atchilh lo hian heti taka kan chhiat tãkna chhan hi zawn chhuah tumin ‘think tank’-te siamin tihtak zetin bei sela zu rinngawt ruihchilh bur bik lovin damdawi hlauhawm vanga kan thalai rual pul puk puk mai tur hi vên uluk a ngai zawk tih hriat a van hun tawh tehlul êm!

Kum 1994 khan USA chuan tuifinriatah lawng hmangin India Tomato lian tha pui pui leh itawm tak tak a chah thleng teuh a. Mipuiin lei tuma an nghah thup lai chuan FDA chuan ei tlãk a nih leh nih loh a finfiahna atanga a hmuh dan puangin heng tomato-te hi Dichloro-Diphenyl-Trichloroethane (DDT) hmanga chãwm a ni tih a hria a. Mihring tan a hlauhawm a, India-ah thawn letleh vek tura tih a nih avangin mipuite chu beidawng takin an kirleh ta vek a ni. Kum 1998 hma lam kha chuan tun ang em em hian cancer a la tam lem lo; mahse, thlãi chingtute’n thlãi chihrang hrang chãwm nan DDT an hman nasat lutuk avangin cancer a hluar ta em em a ni. Health & Familly Welfare, Food & Drugs Controlling Authority lamin a finfiah ngai si lo nge, Sorkarin loneitute leh huan thlãi siamtute a thunun ngai bawk si lo, organic thlãi lei tur leh ei tur a vang tawh hle a, hei vang hian Mizoramah Cancer a tam phah lehzual a ni tih hi hai rual a ni lo. Chuvangin, tuna Sorkar hian organic thlãi chauh bazara zawrh thin a nih theih nan leh damdawi hmanga thei rah um hmin zawrh a awm loh nan te, Sangha tura mante thlengin khauh takin hma la se, DDT hmanga chãwm thlãi ilo zawrh a awm em tihte laboratory-a finfiahin khauh takin vil reng se cancer tam lutuk hi tun ai hian a tlem zawk ngei ang.

Leave a Reply

error: Content is protected !!