- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
Dawl hi Mizote chuan kan hmang tangkãi hle a. Sap chuan ‘colocasia leaves’ an ti a, Hindi chuan Arbi an ti ve mai thin. A science hming chuan eddo/dasheen,an ti a, taro tiin lam a ni fo bawk. Mizote hian vawk chaw atan te, chawhmeh atante leh chawtani atante kan hmang thin. Amah hi thil tui lo tak a nih lem loh avangin mitinin kan ei duh duh vek a, mahse, hrawk a tih thak theih avangin thenkhat chuan an ngaina lem lo bawk. Dawlzik hi eng dawl chi pawh ni se a kuang hih lova chhum, Bai, kan, hian hrawk a tithak thei lova chuvangin, hih kher lohin silfaia siam mai thin tur a ni.
HRISELNA ATAN
Dawlzik hi chawhmeh tui ve tak a nih bakah mihring taksa tana hriselna tha tak thlentu a nih rualin vawk vulh mi tan phei chuan a thain a tangkãi hle a, ei bar dinhmun atana behchhan tlãk tak a ni bawk. Hriselna atana a tangkaina i han tårlang teh ang:
CHAWTHA
Dawlzikah hian chawtha fibre leh cabs a tam avangin mihring tan leh vawk leh ranvulh dangte tan chaw tha tak a tling a ni. Hei bakah hian chaw paih tawih awlsam nan leh rih luattukna laka vengtu a ni thei bawk. Vitamin ’C’, B6 & E te a ken that avangin natna dotu immune system tichakin mi a venghim tha hle nia ngaih a ni. Heng bakah hian dawlzik hian Manganese, Potassium, Copper, Phosphorus, Folate acid-te a ken that avangin hriselna atana taksa tichaktu chawtha tak a ni thei bawk. Dawlzik no khatah hian zirmiten an hmuh danin Calories: 187, Protein: 1 gram, Fat: 0.1 grams, Carbohydrates: 39 grams, Fibre: 7 grams, Sugar: 1 gram zel a awm niin an sawi.chuvangin, chawtha tak a tling a ni.
CANCER VENGTU
Dawlzikah hian vitamin ‘C’ a awm that em avangin antioxidant tha tak a ni a, chu chuan taksaa natna lo dolettu a pui tha em em thin. Hetiang a nih avang hian cancer zung (radical) kaih tur a lo dolet tha hle thin nia ngaih a ni.
IMMUNE TICHAKTU
Dawlzik no khat lekah hian vitamin ‘C’ 86% lai awma chhut a nih avangin nitin dawlzik ei thin hi taksaa natna lo dolettu (immune) thuam chaktu tha tak a nih theih avangin hriselna atan a pawimawh hle. Chuvangin, nitin dawlzik ei hian natna lakah nasa takin mi a venghim thei a ni.
MIT HRISELNA
Dawlzikah hian vitamin ‘C’ mai bakah mit tichaktu vitamin ‘A’ pawh a awm tha hle. An chhut dan phei chuan Vitamin ‘A’ 123% awma ngaih a ni. Hetiang a nih avang hian mit chak nan a tha hle a, khaw hmuh phe ruaina (cataract); khaw hmuh tawina (myopia) leh mitdel mai theihna laka vengtu tha tak niin mit hriselna atan a pawimawh hle.
THÃUCHHE PAIHNA
Dawlzik hian thãu chhia (cholesterol) a keng tel meuh lova 1% vel chauh a keng nia chhut a nih avang hian fibre & methionine a keng thaa hei hian thisena thãu (triglyceride) awm tur a veng tlat a, chuvangin, thãuchhe laka invenna pawimawh tak a ni thei.
RIHNA PAIHTU
Dawlzik hian thãu (fat) a ken meuh loh avangin taksa than that nan a tangkãi hle a, thãu tam tur vengin tihrawl (muscles) a siamtha zawk a, hei vang hian rihna tam tak paihtu a nih avangin atangkai hle.
BP THUNUNTU
Dawlzikah hian fatty acid, omega 3 taksa hormone thununtu a awm tha a, thisen zam arteries-ah thisen kal a timumala thisen sang tur vengin BP a thunun theia ngaih a ni.
NAUPAI TAN
Dawlzikah hian taksa thanlenna leh chawtha a awm that avangin nu nãu pai tan tir tan leh naute than len nan a thain a tangkãi hle. Folate acid leh nutrition tha tak a nih avangin nãu pai tan chhum hmina ei thin hi a tangkãi hle nia ngaih a ni.
DAWLDÃNG TAN
Thisen mur sen tlachham dawldãng chak lo zawi ngawih ngawihte tan dawlzik hi iron leh vitamin ‘c’ a awm that avangin thisen mur siamtu atan a thain a tangkai hlea ngaih a ni. Chuvangin, thisen mur sen chi (red blood cell) tlachham tan dawlzik hi ei thin a tangkãi hle.
VUN ZUR TAN
Dawlzikah hian amino acid (threonine) a awm that avangin vun chuar leh zur mai tur lakah mi a veng tha thei nia ngaih a ni. Taksa thanlenna atana pawimawh tak collagen & protein a ken that avangin vun a siam tha a, vun a tifeiin a tifan mar tha leh thei a ni.
MIPA BÃW TAM NAN
Tarlan tawh angin dawlzikah hian amino acid (arginine) a awm tha a hei hian mipa chi thlahna atan tangkaina tam tak a neih avangin mipa bãw (sperm) tipungtu tha tak nia ngaih a ni a; chuvangin, mipaho tan dawlzik ei fo hi tha hlea ngaih a ni.
A TLÅNGKAWMNA
Kan hriat theuh angin dawlzik, dawl hnahte hi vawk chaw atan a tangkãi hle a, dawl tel lo chuan vawkho pawh hian chaw ei har an tiin an chaw ei a tui tak tak thei bik thin lo niin a lang. Chutih rualin mihringte tan pawh chawhmeh tha tak a ni tel bawk. Kan ei dan erawh a inang vek lem lo. A siam dan pawh chihrang hrang a awm: a chhum, kan, rawh, hem hmin, Bai, soup chihrang dangtea siam theih a ni.
Thlãi leh anhnah dangte angin a hela han hmeh ve mai chi a ni lo; a chhan chu calcium oxalate crystals a awm avangin vun thak a thlen thei a, a hela ei chuan hrawk a thak nuai nuai thin a, vun thlengin a thak thei. Chuvangin, khing a thatna hrang hrangte pawh khi a taka tihlawhtling tur chuan ei hmain zankhuain tuiah chiah phawt thin tur a ni. Chiah hnuah minute 15-20 chhung chhum hnuah ei thin tur a ni
Tuia chiah kher lova ei duh tan chuan a thak pumpelh nan a kãwr hih loha siam mai thin tur a ni. A kãwr hih a, chiah bawk si loha siam hian hrawk a tithak thin a ni. Engpawhnise, vawi khata ei tawk emaw, duh duh huna ei emaw lam ni lovin nitin vawi 1 tal tlemte tea ei thin hi damdawi atan chuan a tha ber zawk tih i hre theuh ang u.