- Zoliansanga Tlau
Kan chhungkaw chawr chhuahna, kan veng, khua, society, culture rilru sukthlek, a tawi zawng chuan kan nitin experience, hriat dan hmuh dan hian kan nun a kaihhruai lo thei lo va. Hei hian kan huat zawng, kan lawm zawng, kan ngaihhlut zawng, dik nia kan hriatte thlengin a kaihruaiin nghawng a nei a. Pathian kan hriat dan leh hmuh dan pawh a hril thui hle ang. Bible-ah Pathian chungchang kan chhiar pawhin chu kan lo suangtuahna rilru, ngaihtuahna chuan min kiansan thei thin lo a ni ang.
H. M. Tomlinson chuan “We see things not as they are, but as we are.” a tia a. Thil nihna dik tak ni lova keimahni hmanga thil kan hmuh a kan hriat thin chuan keimahni chu kan dika kan fel a pawimawh dawn hle tih a chiang a. Mahse, famkim lo mihring kan ni bawk si. Refraction of light avanga êng (light) kal kawi (bend)-in hlim thla ni awm tak a siam kan hmuh; mahse, illusion ni si – Thlalera tui awm lo pui tui awm anga hmuh tlatna, ‘mirage’ an tihte, tuipui a kan chuanna lawng ang chiah van a awm ang a hmuhna, ‘looming’ an tih te hian kan mitin a hmuh zawng zawng te’n min bum theih zia kan hre thei ang.
Philosopher pakhat chuan, “Savate hian Pathian chungchang hi an ngaihtuah ve a nih chuan chu an Pathian chuan thla a nei ngei ang” a ti a. Chutiang chuan mihringte pawh hian Pathian chu mihring pianphung ang nei a, bân, lu, kut, ke leh a dangte nei ve tura sawina hi anthropomorphism an ti. Chad Owen Brand Chuan ‘Is God a Male’ tih thupui hmanga a thuziakah chuan “When Scripture speaks about God, it invariably use masculine imagery. God is king, not a queen. God is Father, not Mother. When Scripture uses pronouns in reference to God, it always uses male pronoun – He, Him, His. God is never “she” or “it”.” tiin a ziak bawk.
Richard Dawkins-a’n,”If God is omniscient, he must already know how he is going to intervene to change the course of history using his omnipotence. But that means he can’t change his mind about his intervention, which means he is not omnipotent. Karen Ownes has captured this witty little paradox in equally engaging verse:
Can omniscient God, who
Knows the future, find
The omnipotence to
Change His future mind”
(The GOD Delusion, p. 101) tiin Pathian nihna a hmehbel dan a dik loh avangin a buai a, Pathian hi engkimtithei a ni lo tiin a sawi ringawt a!
Pathian kan hriat dan : famkim (perfect), engkimtithei (omnipotent), engkimhria (omniscient) chu kan ngaihdana pakhata hmeh bel vek kan tum a nih chuan a buai theih viau mai thei. Entirnan : Pathianin lung a chawi zawh loh tur a siam thei ang emt Lung a chawi zawh loh a siam thei a nih chuan chawi zawh loh a nei tihna a ni dâwn a. A siam theih loh chuan engkim a tithei dâwn lo tihna a ni leh ang. Hetiang zawnga ngaihtuah chuan Pathian inkawkalh a ni dâwn a, Pathian a awm thei lo tih mai pawh a awl mai thei.
Mahse, Rev Dr Ramengliana’n, “Pathian engkimtithei (omnipotent) a nihna kan sawi hi fimkhur a tha. Rilrua lo lang zawng zawng ti vek thei leh ti duh mai tura ngaih chi a ni lo vang. Engkimtithei a nihna chu a nihphung (nature) a innghat a ni a, a nihphung dang kalhin engmah a ti dâwn lo va, a ti thei lo a ni. Engkimtitheihna chuan thilsiam zawng zawng chunga thu a neihna a lantir a, a thu thuin an awm a ni, tih sawi a tum a ni zawk. Pathianin thil kil li nei (square) hi a tibial (Circle) thei lovang, a nihphung nen a inmil lo; a chawi zawh loh lung a siam thei lovang, a nihna a kalh a ni mai dâwn si. Pathian chu a sual thei lova, a thi thei hek lo, chatuan mi nihna leh thilsiam nih a kawp thei lova; a nihna kalhin engmah a ti thei lo a ni” a ti. Charles Taliaferro pawhin ‘Can God create a stone too heavy for Him to lift’ tih thupui hmang a thuziakah “Can the God of Christian theism commit suicidet Tell liest Do evil for its own saket” tih hmanga a zawhna chu amah vekin “God excellent power is the power to do good, not evil.” tiin a ziak bawk.
Richard Dawkins-a’n, “The God of the Old Testament is arguably the most unpleasant character in all fiction: jealous and proud of it; a petty, unjust, unforgiving control-freak;, a vindictive, bloodthirsty ethnic cleanser; a misogynistic, homophobic, racist, infanticidal, genocidal, filicidal, pestilential, megalomaniacal, sadomasochistic, capriciously malevolent bully” (The GOD Delusion, p. 51) tiin a ziak a.
Mizo tawng chuan “Thuthlung Hluia Pathian hi hnial rual lovin thawnthu phuahchawpa a changtu tha lo ber a ni a: thikthu chhia, chapo; rilru zim leh tê, hleih nei, ngaihdamna nei lo, midangte chunga thuneihna lek ching; phuba lâk ching, thisena tuihal, a hnam ang zawng nuaibo ching; hmeichhe huatna nei, tuai leh patil haw tlat mi, chi leh hnam ang zawnga hleih neimi, nausen thah hmang, mi tam tak thah mang ching, mahni fanu emaw fapa emaw thah hmang, hri len tir thin, mahni inngai ropui leh thunei lutuk a inngai mi, mi dang tihna hmanga lungawi mi, rilru thawh dan dana mite tihnat chingmi”
Richard Dawkins-a hian Thuthlung Hluia Pathian chauh a sawi a, Thuthlung thar Pathian erawh a tarlang ve hauh lo va. Thuthlung Thar lama Pathian hi chu a fel a ti a ni mai thei. Chutih rual chuan Thuthlung Hlui leh Thara Pathian hi Pathian ngai reng a ni tih kan hriat a tha. Davida pawh kha indo mi a nih avangin temple sa tura a tlin loh thu Thuthlung Hluiah kan hmuh a, a fapa Solomon-a’n a sak zawk thu kan hmuh bawk kha. Pathian hian chhan neiin thil a ti thin a; sual haw mi a nih avangin mi a hrem thin bawk. Bible-a inziak Pathian zia zawng zawng chhiar lo va, kan ril rem loh zawng thur chhuah chuan thu dik a hriat theih thin loh va; Pathian zia tak tak pawh a hriat theih loh thin.
Thuthlung Hluiah Pathian mite khan nupui tam tak an nei thin a. An chhung hnai tak te pawh nupui pasalah an innei fo tih kan hria a. Thuthlung Thar lamah chuan tirhkoh Paula kaltlangin kohhran hotu leh rawngbawltu tur chu “nupui pakhat nei” (1 Timothy 3 :2 & 12) tiin a duh tui hle. Thuthlung Hlui leh Thar chu a inkalh em ni angt Ni love, mihringte famkim loh em avangin Pathian hian misual te chungah zah a ngai thei em em a, a duh dan chu ngai reng mah se, an tlin lohna leh fel lohnate hriatthiamna thuk tak nei mi a nih avangin a hrethiam thin. Mahse, a duh dan leh tha a tih dan chu a puang reng a, chu chu mihringin a hriat chho a, a hriat chian zel khan zawm loh theih loh dinhmunah a dintir a, hma an sawn zel thin a ni ang.
Mihring rilru put hmang ang pu ve tura Pathian suangtuahna hi anthropopathy an ti a. Pathian chu mihring anga thinrim thei, lungngai thin, tap thei, inchhir thin, khawngaihna, lainatna leh hmangaihna nei mi a nih thu Bible-ah kan hmu a. Chutih rual chuan mihring rilru put phung ang pu ve vek tura Pathian kan suangtuahna chungchangah kan fimkhur a tha ang.
Kan rilru put dan phung ang anga Pathian kan suangtuah emaw kan hmuh mai emaw a nih chuan, mi beidawng mi tan Pathian beidawng an nei ang a, mi rilru tê tan, Pathian rilru tê an nei bawk ang. Mahse, kan ngaihtuahna hi sualin a tihchingpen tawh a nih avangin a nih tur ang a ni pha tawh lo va. Pathian chu mihringte suangtuahna aiin a ropui a, hmangaihna a nghah daih a ni tih hriat hi a pawimawh.
Lalzuahliana poem ‘Pathian’ tihah chuan hetiang hian kan hmu a (Ka duhlai lâk chhuah a ni, a vai chuan a tam deuh si a) :
“Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i beidawnnain a siam chu.”
“Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i hlauhnain a siam chu.”
“Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i inbumnain a siam chu.”
“Mahse, hetih lai hian,
Pathian, i inhliahkhuh nana i siam chu.”
“Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i tlin lohnain a siam chu.”
“Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i duhthusamin a siam chu.”
Pathian chu mihringte siam chawp emaw din chawp emaw tihna ni lovin mihring chu beidawng thin, hlau thin, inbum thin kan nih avangin hetiang laka mi ropui leh mi chak Pathian chu mihring te tan a awm reng thu a sawina niin alang.
Eng thil sual lian tak emaw rapthlak tak emaw pawh lo ti tawh mah la, Pathian chuan a hmangaih che a, a ngaidam duh che a, hmasawn turin a duh che a ni. ‘Tual ka that tawh a emaw, mi nu nen sex kan hmang tawh emaw’ tiin Pathian ngaihdamna chang zo tawh lo leh Pathian huat leh ten em em niin i in hria emt David khan Uria nupui sex a hmanpui a, indirect-in Uria a la that zui bawk a; mahse, inchhir a Pathian lam a hawi khan Pathian chuan a lo ngaidam asin. Pathian chu i suangtuah dan aiin a ropui a, hmangaihna, khawngaihna leh ngaihdamna thuk tak nei mi niin, a tan kan hlu em em asin.