- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Mihringte inkara insual hmasak berna chungchang hi historian leh anthropologist-te zingah pawh inhnialna tam ber a ni awm e. Bible-a ziak Mihringte insualna chanchin hmasa ber chu Genesis-a Kaina leh Abela Adama leh Evi fapate pahnih chanchin hi a ni. Kaina chuan Abela chu itsikna avânga a thah a ni tih a chiang hle. (Gen. 4:1-16).
HMANLAI HUNA BUAINA
Bible piah lama mihringte buaina hmasa ber chanchin tlem chauh a awm. Mahse, archaeologist-te chuan hmân lai mihring khawtlânga tharum thawhna leh buainate chu a tak ngei a ni tih an hmuchhuak. History awm hma
(Prehistoric) lai pawh khan Archaeological findings-ah mihringte chu buainaah an lo inhnamhnawih tawh thin tih fossil record-ah a lang a, tharum thawhna leh hliamte pawh an awm tih finfiahna an nei tih an sawi. Hmanlai Mesopotamia Literature hmasa ber zinga mi Gilgamesh-a epic chuan hmân lai BC 2100 vel khan Mesopotamia rama mihring inkarah buaina a lo awm tawh thin a ni tih a tilang. Anthropological thlirna atang chuan mihring buaina leh tharum thawhna lo awm zel dan an zirchiang a,Evolutionary Theory zirchiangtu thenkhat chuan tharum thawhna hi sumhnar, ram awp chin leh thiandun leh nupa chungchanga inhnialna chinfelna hmanrua atan a lo piang chhuak ve lo thei lo niin an sawi. Heng bakah hian hnam leh chi inthliarna; Hnam ziarang; mihring hlutna leh rinnate hian hmun pawimawh tak an chang a ni, tiin an sawi bawk. Hman lai chanchin chhuitute chuan record-a indona hmasa ber chu Mesopotamia-ah 2,700 B.C. vel khan Sumer leh Elam sipaite inkarah chhuakin, Kish lal Enembaragesi chuan chu indonaah chuan Sumerian-ho chu Elamite-ho hneh turin a hruai tih an tarlang.
KHAWVEL HUAPA INDONA CHU?
Khawvel huapa indona puitham tak Indopui-Ina kha kum 1914 -1918 chhung khan a lo thleng a. Kum 21 ral hnu kum 1939 -1945 inkar khan Indopui-IIna a chhuakleh ta a ni. Tichuan, khawvelah indona hrim hrim hi vawi 56 lai a chhuak tawh nia chhut a ni. Chi leh chi inkara buaina phei chu kum 1989-2023 inkar chhung khan khawvel pumah vawi 100 chuang tehmeuh a chhuak tawh nia chhut a ni. Mihring kan la nih chhung chuan mimal, chhungkua, chi leh chi, hnam leh hnam, ram leh ram inkarah buaina, inngeihlohna, innghirnghona, insualna, Indona, inrûnna a thleng fo thin a, a thleng tur pawh a ni reng a ni. Mahse, a hnuah inremnain a zuileh fo bawk thin. Tunah pawh indo mek, inngur leh invautawn reng rengin khawvel chu a khat reng a, Indopui-IIIna hmabakin kan thu thup mai a nih hi!
INDIA RAM HI LE?
Khawvela mihring tam berna dawttu mi tluklehdingâwn 1.46 awm mekna, sakhaw hrang tamna, tawng hrang 121 leh pianpui tawng 270 awmna, India ram hi hnam hrang hrang 2,000 chuang awmna a ni. State leh district engemaw zatah hnam hrang hrang, hnam dan leh nunphung inang lo tak tak inzawmkhawm danglam tak hmuh tur awmna a ni bawk. Buaina chihrang hrang pawh a thleng fo. Chung buaina lian zual thenkhat chu hetiang hi a ni:
Partition of India 1947: Mi nuai hnih (200,000) vel an thih phah nia chhut a ni. Kum 1961 Jabalpur Buaina: Hindu leh Muslim-te inkara buaina mi 55 thihna a thlen. Kum 1969 Gujarat buaina: Mi 660 an thi a, mi 430 chu Muslim an ni a, Hindu 230 an awm bawk. Kum 1984 anti-Sikh riots: Sikh mi 10,000-17,000 vel an thi a, mi tam tak an ral tlan. Kum 1992 Bombay Buaina: Hindu 275 an thi a, hliam tam tak an awm bawk.
Kum 2002 Gujarat buaina: Hindu 254 an thi a, a chanve chu police kutah an thi. Thi zawng zawng mi 1,000 chuang an ni. Assam buaina 2012, mi sang tam tak an tlanchhiat a, mi tam takin an thih phah. Kum 2013 Muzaffarnagar buaina: Mi tam tak an thi a, mi tam tak hliam leh raltlan an awm. Kum 2020 Delhi buaina: Mi 53 an thi a, mi tam tak hliam leh raltlan an awm. Heng thil thlengte hian India rama Hindu-Muslim buaina chhuak nasatzia a tilang chiang hle. Kum 2005 atanga 2009 thleng khan kum tin communal violence vangin mi 130 vel an thi nia chhut a ni.
MANIPUR BUAINA HI LE?
Tun hnaia thil thleng lian tham ber pakhat chu kum 2023-2025 chhunga Manipur buaina hi a ni. Meitei leh Kuki-zo tribal community inkara chhuak mek hi a ni. He tharum thawhna hi May 3, 2023 atang khan a intan a, a rah chhuah chu hetiang hi a ni:
Nunna chan 258 chuang, hliam tuar tam tak, Mi 60,000 chuang zet an tlanchhia, mi tam takin an in leh lo an tlan chhiatsan. In leh thil neih tam tak tihchhiat a ni. Kohhran pisa leh biak inte pawh a huam tel vek. Mihring dikna chanvo palzutna nasa tak a thleng.
Pawngsual, tihduhdahna, leh dan baka chetna a hluar hle bawk. He buaina hi hun rei tak Meitei leh Kuki te inkara buaina chhuak, ram, sumhnar leh inawpbehna chungchanga inhnialna chhuak vang a ni.
Vanduaithlak takin hnam inkara tharum thawhna hi Manipur chauh a ni lo. India hian chi leh chi inkara buaina hi vawi tam tak a lo tawk tawh a ni tih tarlan tawh atang khian a chiang hle. Manipur State hian kum tam tak chhung chu hnam leh chi inkara buaina a tawk nasa hle. Chungte chu:
Naga-Kuki 1993: He buaina hian manipura meitei leh Kuki-te zingah hmun danga insawn leh nunna hlohna nasa tak a thlen a ni.
Kuki-Zomi buaina 1997-1998: He tharum thawhna hian hmun danga insawn leh nunna channa a thlen. Heng thil thlengte hian Manipur-a hnam inkara buaina buaithlak leh hun rei tak awh tawh a nihzia a lantir a, chu chuan tharum thawhna a thlen nawn fo thin a ni.
A TLÂNGKAWMNA
Insual,innghirngho, buaina leh indonate hi awm lo thei a ni lo. Unau, chhungkhat,, veng, khua, sakhua, hnam inkarah pawh buaina a chhuak fo thin. Mahse, a tawpah inremna a awm a, remna thuthlung ziah ngai hialte pawh a awm thin. March 16, 2025 zana churachanpur, Manipur-a cheng Zohnahthlakte inkara buaina chhuak pawh kha thil thleng palh thei a ni. Mahse, intihpalh thil a thlen changin Manipura kan Zohnahthlakte hian ngatinge hnama zawnga an lakluha an inep nghal zel thin chu le? Khami zan leh a tukah phei kha chuan hnama zawngin an inep nasa hle a, Meitei-ho nuihzat leh deusawh zui hialin an awm a nih kha! Nunna chan hliam tuar, in inhaltawnsak leh raltlan ngai hial khawpin an awm tawn ni khan a lang a, a zahthlak hle mai! CYMA, MZP-te’n hma la vat lo phei se’ng chuan tunah pawh a la reh mai lovang. Mizoramah pawh khua leh khua etc. intihbuai chang a awm thin hnama zawngin Sailo leh Ralte tih velin la vawng ve ta chiam ila kan invawhlum tawn nasa ngawt ang. Burma lama kan zohnahthlak unaute lah rem ngai fo bawk. A van hahthlak ta ve le? Mizoram mipuiin engkim huamin kan buaipuiin kan tanpui thin che u a ni lawm ni? Ngatinge meiteiho hmuhsit leh nuihsawh tur leh Burma sipai (tatmadw)-ho nuihzat mai mai tura in awm leh thin le? Chuvangin, zohnahthlak zawng zawngte u inngaihtuah chiang ula, tanpui Chakawm leh puihtlak zawng hian awm tum ula tangrual hram hram teh u. Ram leh ram, hnam leh hnam indo tunge ding chhuak awm ngai? Hetiang a nih chhung chuan Manipur-ah Zofate tan rorelna hran (separate administration) a thleng hauh lovang a, chutiang bawkin Myanmar-ah pawh zalenna puitling (Federal State) a piang har viau ang. Chuvangin, abikin Manipur leh Myanmar-a Zohnahthlak unau duh takte hian bengsikin ngaihtuah se tun atang chuan tanrual hi chakna a ni tih hre rengin inlungrual takin an raldote hi hmachhawn thei hram hram se alawmawm ngawt ang.