- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Ram hmangaihtu sawi nan french thumal ‘Patriot’ hi a lâr hle. Kum zabi 15-na lai atang khan hman tan a ni tawh. Mahni ram duhzawng leh a mite hmangaiha thlawptu leh humhimtu hi patriot an tih chu a ni. Ram hmangaihtute chuan an hnam chanchin, nunphung leh hlutnate chu rinawmna, inpekna leh inchhuanna nen an lantir fo thîn.
Ram hmangaihna hi kawng hrang hrang a awm thei a, chu chu kan thlir tur chu a ni:
RAM HMANGAIHTU CHANVO
Patriot thumal hian mi pakhat awmna ram chunga inpekna leh innghahna thuk tak a kawk a, chutah chuan a ram humhim duhna a tel ngei ngei thîn. “Patriot” tih thumal ngei pawh hian history hautak tak a nei a, kum zabi 15-naa French tawng atanga lo piang a ni a, tunah phei chuan English thumal ang hiala ngaih a lo ni ta a ni. Patriot chuan a ram tana a chanvo leh a ram mamawh, leh a mimal theihna azirin a danglam thei. Patriot-in chanvo a chan tlangpui chu hetiang hi a ni:
- Hnam humhim: Sipai lama
rawngbawlna emaw, ram venhimna hna thawhnaa tel emaw a ni. - Hnam inpumkhatna tihhmasawn: Khawtlang nun hriatna leh mipui zingah identity insem.
- Rinna leh siamthatna atana hmalakna: A ram chhunga khawtlang dikna, intluktlanna, leh inthlak danglamna, a tha lam hawia hnathawh.
- Cultural Heritage humhalh: Hnam nunphung leh a hlutna humhalh leh tihhmasawn.
- Ram hmasawnna atana thawh: Ram tana hlawkna tur sum leh pai, khawtlang, emaw boruak lama hmalaknaa tel.
- Nakin hun lo la awm tura fuihna: Thalaite chu ram leh hnam tana mawhphurtu ni thei tura zirtirna pek leh fuih.
- Hnam hlawkna thlawp: A ram thatna leh hausakna hlawkpui thei policy leh thiltih turte sawipuia a taka hma lak.
A tawpah chuan Patriot hian ram leh hnam hmalam hun tur siamtu leh a lungphum phumtu nihnaah hmun pawimawh tak a chang a ni tih a hriat a pawimawh hle.
Tin, heng baka ram hmangaihtu, hnam pasaltha (Patriot)-in mawhphurhna thenkhat dang a neihte chu:
- Phurna leh inpekna: Mahni ram leh a hlutnate tana inpekna lantir.
- National Service: Sipai rawngbawlna, mipui rawngbawlna, emaw khawtlang hnathawh hmanga tha zawka thawh.
- Civic Engagement: Democratic process-a tel, vote thlak leh hriattirna awm awm angte vawn him.
- Hnam inpumkhatna tihhmasawn: Khawtlang nun hriatna leh mipui zingah identity insem.
- Hnam hlawkna humhim: Ram tana hlawkna tur policy leh hmalaknate sawi chhuah.
- Hnam chhinchhiahna zah: Hnam puanzar (flag), hmam hla (anthems) leh hnam nihna chhinchhiahna dangte chawimawia vawnhim.
- National Development-a thawhhlawk: Economic, social, emaw environment hmasawnna tichaktu ni tura hmalak.
- Entirna tha tak siam: Dikna, mawhphurhna leh midangte zahna ang chi hlutna lantir.
Heng chanvo leh mawhphurhnate hi mimal dinhmun leh ram mamawh dan azirin a danglam thei a ni.
INDIA RAM HMANGAIHTUTE
India hian ram hmangaihtute chanchin ropui tak sawi tur tam tak a nei a, India ram zalenna leh hmasawnna kawnga thawhhlawk tak takte an awm; chung Patriot langsar tak takte chu hetiangin tarlang ila:
Zalenna sualtu:
1.Mahatma Gandhi: British thuneihna uchuak tak tharum thawhna tel lova dodalna movement kaihhruaitu ropui tak ni.
- Bhagat Singh: British colonial rule dotu revolutionary ropui ber a ni.
- Subhas Chandra Bose: British thuneihna dodal tura
Indian National Army (INA) dintu leh kaihruaitu ber a ni. - Rani Lakshmibai: British sipaite laka huaisen taka beitu Jhansi Lalnu a ni.
- Tatya Tope: Kum 1857-a India helnaa mi pawimawh tak pakhat a ni.
Khawtlang siamthat hna thawktute:
- Swami Vivekananda: Khawvel puma India hnam nunphung leh thlarau lam thil tipungtu leh thehdarhtu ber a ni.
- Raja Ram Mohan Roy: Inhalhlum (Sati) khawtlang tana thil tha lo dodaltu leh hmeichhe zirna tihhmasawntu ber a ni.
- B.R. Ambedkar: Hnam leh chi inthliarna (Caste-based discrimination) dona kawnga hma hruaitu ber niin, India ram danpui duang chhuaktu a ni bawk.
National hruaitute:
- Jawaharlal Nehru: India rama prime minister hmasa ber, India ram hmalam hun tur siamtu pawimawh ber a ni.
- Sardar Vallabhbhai Patel: India rama lalram (prince) ram hrang hrang inzawmkhawm leh hnam dinna kawnga hmun pawimawh tak changtu a ni.
Ram hmangaihtu langsar dangte:
- Mangal Pandey: kum 1857-a Sepoy pakhat, India helna tichhuaktu a ni.
- Sarojini Naidu: India ram zalenna sualna kawnga hmun pawimawh tak changtu hla phuahtu leh politician ropui tak a ni.
- C. Rajagopalalari: India ram zalenna movement-a thawhhlawk tak politician leh ziaktu a ni.
Heng mimalte hian mi dang tam tak zingah India ram tan chanchin ngaihnawm leh ropui tak an siam a, nakin lawka an thlah lo chhuak zel turte pawh an fuih chhunzawm zel a ni.
MIZORAM HMANGAIHTUTE
Mizoram state hian dikna leh zalenna atana beitu hnam pasalthate chanchin ngaihnawm tak tak a nei ve a. Chung zinga mi challang (figure) langsar tak takte chu hengte hi an ni:
ZALENNA SUALTUTE:
Vanapa: Mizo Pasaltha (Warrior) hmingthang tak, a huaisenna, a rinawmna leh hruaitu nihna avanga hriat hlawh tak a ni. British colonial rule leh a chhehvela hnam dangte dona kawngah pawh hmun pawimawh tak a chang a ni. Vanapa hian dikna leh lainatna a ngah avangin hriat a hlawh hle a, a mite hamthatna a ngai pawimawh ber thin. A thurochhiah (legacy) hian Mizo khawtlang a tichak chhunzawm zel a ni.
Chawngbawla: Mizo history-a mi langsar tak Mizo Pasaltha, a nun leh a thil tihsualna chungchang chiang taka sawi a nih laiin, pasaltha dangte zingah a tel ve tih hian Mizo folklore leh history 2-a a pawimawhzia a tilang a ni.
Zampuimanga: Mizo chanchin leh folklore chungchanga sawi Pasaltha dang pakhat. Chawngbawla ang bawkin a nun leh a hlawhtlinna chungchang sawi tam tak a awm. Mizo Cultural Heritage 2-a a pawimawhzia a tilang chiang hle.
Khuangchera: British colonial rule dodaltu Mizo Pasaltha (warrior) huaisen tak pakhat a ni.
ZAKAPA: Southern Lushai buatsaihtu chu British thuneihna dodalna kawnga sulsutu pawimawh tak a ni.
Taitesena: British colonial thuneihna dodaltu Mizo Pasaltha huaisen a ni.
Saizahawla: Mizo Pasaltha pakhat chu wMizo figure langsar tak tak .
Laldenga: MBF dinin India laka silai nena zalenna sualtu a ni. Kum 1986 khan Mizoram Peace Accord a ziak a, Mizoram state puitlinga hlankai a nih phah bawk.
Thuamchaka: Mizo folklore-a a huaisenna leh a thiltih ropui tak takte avanga hriat lar Mizo Pasaltha (Warrior) pakhat a ni.
Lalkulha: Mizo Pasaltha langsar dang, a huaisenna leh a hruaitu nihna avanga hriat hlawh tak a ni.
Tlangsiama: Mizo Pasaltha pakhat, Mizo chanchin leh folklore-a sawi a nih avangin, he biala hnam nunphung ro hluah hian a pawimawhzia a tarlang a ni.
POLITIC HRUAITUTE
Chalchhunga: Mizoram UT Chief Minister hmasaber a ni. Mizoram politic-a sulsutu hmasa a ni.
Lal Thanhawla: Mizoram chief minister hlui leh Mizoram Congress Party hruaitu a ni.
Zoramthanga: Mizoram chief minister leh Mizo National Front hruaitu a ni.
Lalduhoma: Tuna Mizoram Chief Minister leh Zoram mipui pawl ZPM hruaitu a ni.
HNAM NUNPHUNG & HNAMZIAAH
Lalsangzuali Sailo: Mizo hla phuah thiam lar tak zaithiam danglam tak a ni.
Lalremsiami: India aiawha hockey khel thiam mi tumruh leh taima tak a ni.
Larrindika Ralte: Mizo footballer niin Indian Super League-ah a khel a, hero I-League a khel bawk.
A TLÂNGKAWMNA
India ram hmangaihtu hnam pasalthate leh Mizo hnam pasalthate khi an ngaihsanawm hle mai. Khingho bak pawh khi tarlan tur tam tak an la awm cheu. An chanvo leh hunlai mil zela ram tana an inpeknate khi a ropui takzet a ni. Kan thalai thangthar rual nula tlangval thluak tha zawk leh fing zawk, technology hrang hrang changkang tak tak leh internet khawvela cheng mekte hian ruihhlo hlauhawm tak leh khawvel nawmsip bawlna ringawt ngaihtuah lovin kan ram leh hnam tan tih theih kan nei ve a ni tih hriain kan ram leh hnam tan awmze neia nunga hnam pasalthate hnungzui turin inbuatsaih sauh sauh se Zoram nuam kan siam anga tuna kan hming hliauna zawng zawng pawh hi hliah khuhin a awm ngei ang. Chuvangin, kan thalai rual duhawm tak takte u tan han la thar sauh sauh teh ule. Zoram nuam siam turin I kutah mawhphurhna a awm e.