- Laiu Fachhai
- Thuma
Bible-a thumal hman tam ber chu Pathian hming Jehovah (Mizo Jehova) a ni a, vawi 6877 aia tlem loh a hmang a ni (Zehovah tiin vawi 6828, Yah tiin vawi 49). Nimahsela tunlai English Bible version thenkhat leh English version atanga lehlin chhawng tawng dang Bible thenkhatte chuan Bible-a Jehovah tih inziahna hmun tam tak zinga tlemteah chauh Jehovah tiin an dah a, hmun tam zawkah erawh chuan Jehovah tih aiin hawrawppui hlir hmangin LORD (LALPA) tiin an dah ta a ni. Version thenkhatah phei chuan Pathian hming Jehovah chu an hmang duh tawh miah lo. LORD (LALPA) tiin an dah vek a ni.
- Lalpa, LALPA, Pathian, PATHIAN
Pathian hming Jehovah hmang duh lohte Bible-ah chuan Lalpa, LALPA, Pathian, PATHIAN tih thumalte a awm a, Lalpa leh LALPA danglamna leh Pathian leh PATHIAN danglamnate hi, hawrawp te leh lian tih bak chu, Bible chhiartu nawlpui chuan a hre lo a ni. Lalpa leh LALPA danglamna leh Pathian leh PATHIAN danglamnate hi a chhiar maha hriat theih a nih loh chuan, ngaihthlak phei chuan an danglamna hriat theih a ni lo hrim hrim, a inang vek a ni.
Thuthlung Hluiin Lalpa a tih hi Hebrai Bible-ah chuan adonai (ka lalpa) tih a ni a, mihring title, Thuthlung Hlui Pathian title leh sakhaw dangte pathian title sawina atan hman a ni. Pathian tih hi Hebrai tawngah chuan Elohim tih a ni a, hmun thenkhatah chuan El tih a hmang a, sakhaw dangte pathian sawina atan chuan hawrawp te hlir hmangin pathian tih a ni a, Thuthlung Hlui Pathian sawina atan erawh chuan thumal intanna hawrawp hi hawrawp lian hmangin Pathian tia dah a ni. Hawrawppui hlir hmanga LALPA tih leh PATHIAN tih erawh hi chu Adonai leh Elohim te lehlin ni lovin, mithiamten tetragrammaton an tih Hebrai alphabeta hawrawp pali – Yod, Heh, Waw leh Heh – nei Pathian hming YHWH lehlin a ni. YHWH chu a changin LALPA tia lehlin a ni a, a changin PATHIAN tia dah a ni.
- Pathian hming lam dan tur
Hmanlai Hebrai tawng chuan vowel a nei lo. Consonant chauh hmangin an ziak thin. Chuvangin Pathian hming pawh, a chunga kan sawi tak ang khian, Roman script transliteration-a dah a nih chuan YHWH tih chauha ziah a ni. “YHWH i Pathian hming chu i lam mai mai tûr a ni lo; YHWH chuan a hming lam mai mai chu thiam loh chantîr lohvin a chhuah dâwn si lo va” (Exodus 20.7; Deuteronomy 5.11) tih thupek a awm avangin, hmanlai Israelte chuan Pathian hming YHWH lam rik chu an hlau em em a, chuvangin an Bible-ah inziak reng mah se, an chhiar lai erawh chuan Adonai tia chhiarin an lam thin. Hun a kal zel a, vowel nei lo leh lam rik ngam loh thumal a nih avangin hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu engtia lam tur nge tih hriat a ni tawh lo. Adonai tih chu Pathian auhna leh sawina tawngkam atana hman ber a ni ta a. Tunlai Judaism chuan HaShem tih an hmang ve bawk a, HaShem tih chu The Name (A Hming) tihna a ni. Tawng danga lehlin hmasak ber Thuthlung Hlui, BC 282 vela lehlin Septuagint Greek Old Testament-ah pawh, Greek tawng hmang Israelte atana lehlin a nih avangin, Israelte ngaihdan leh tihdante zahin leh zuiin Pathian hming YHWH chu Greek tawnga transliterate lovin Adonai zawk lehlinin Kyrios (Lalpa) tiin an dah a ni.
Kum zabi AD 7-na vel atangin Masoretes scholar ten Hebrew vowel sign an siam tan a, AD 850 vela lo chhuak Tiberian vocalization an tih chu vowel sign hman ber (standard vocalization) a lo ni ta a. Hebrai tawngah chuan vowel hawrawp a awm lo. Vowel signs ( ., .., _, etc) an hmang. Chutichuan mithiamten hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu engtia lam tur nge ni ang, YHWH thumal-ah hian eng Hebrew vowel signte nge awm ang tih an zir a. Kum zabi AD 13-na velah khan Latin Bible scholarte chuan Hebrai tawng Adonai leh Elohim thumaltea vowel signte chu YHWH vowel sign atan an hmansak a, tichuan YHWH chu iehouah/iohouah tia lam tur niah an ngai a, chu chu Latin tawngin Jehovah tiin an transliterate a, tawng dangte pawhin Latin transliteration chu an zui hlawm ta a, Mizo Bible-ah pawh Jehova tia dah a ni. Transliteration chu translation (lehlin) a ni lo. Transliteration chu Bible-a hming awmte an original lam dan nena inhnaih thei ang bera Bible lehlinna tawnga dah a ni.
Exodus 3.14-ah Pathian chuan a hming chu eh-yeh ashir eh-yeh a ni e tiin first person hmangin amah leh amah a inpuang a. Chu chu Mizo tawngin AWMA KA NI tia lehlin a ni. Hebrai tawnga eh-yeh ashir eh-yeh tih hi kimchang deuha lehlin dawn chuan, “KEI HI AWMA KA NI” tiin a dah theih awm e. A dawt leh chang Exodus 3.15-ah Pathianin third person hmangin a hming chu YHWH a ni tih a puang a. Exodus 15.2-a “LALPA chawimawiin hla ka sa ang,” tih hlaa LALPA tih hi Hebrai Bible-ah chuan Yah tih a ni a. Yah chu YHWH lamtawi a ni. “LALPA chu fak rawh u” (Sam 150.1, etc) tih hi Hebrai tawnga Halleluia lehlin a ni a. Halleluia thumala hawrawp tawpna “a” (Yah) hi YHWH lamtawi a ni a, “Fak rawh u, Yah chu” tihna a ni. Chutichuan mithiamten Hebrai eh-yeh leh Yah thumaltea vowel signte la kawpin hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu Yahweh tia lam tur a ni ang tih hi pawm tlan ber a lo ni ta a ni. Yahweh tih chu “amah chu awma a ni” tihna a ni.
Nimahsela khawvela Kristian nawlpuite erawh chuan YHWH Pathian chu Jehovah tiin an au a, Jehovah tiin an chawimawi chhunzawm tho a ni. Hmanlai deuha chhuak English version thenkhatah pawh Pathian hming YHWH chu LORD/GOD tiha dah loin Latin transliteration zuiin Jehovah tiin an dah hlawm a ni: Young’s Literal Translation (1862), The Darby Bible (1890), American Standard Version (1901), New World Translation (Jehovah Witness Kohhran Bible bik, 1961), Living Bible (1971), The Bible in Living English (1972), Green’s Literal Translation (1985), The Recovery Version (1999), Julia E. Smith Bible (1876), King James Version (1611, hmun thenkhatah). Tunlai Bible lehlin leh revision siamnaah pawh tawng tam tak chuan Latin transliteration Jehovah tia lam dan hi an zui chhunzawm a, anmahni tawng kal danin an dah hlawm a ni.
- Latin transliteration Jehovah hman zel hi a sual em?
Translation ni lovin, transliteration hi chu orginal tawnga a lam dan nena inhnaih theih ang bera dah a ni mai a. Chuvangin tawng chi hrang hrangten an dah dante chu “a dik lo” tihsak ngawt theih a ni lo. Saptawng Bible-a James pawh hi a Greek tawngah chuan Iakōbos a ni a, Thuthlung Hluia Jacoba hming a ni. Mizo Bible-ah chuan Jacoba tiin a dah a, a original hming lam dan nen a inhnaih hle. Saptawngah erawh chuan James tiin a dah ve thung a, a original Jacoba hming lam dan nen chuan inhlat tak a ni. James tiha an dahna chhan hi chhan tha tak a awm ngei ang a, zir tham fe a awm ang. Saptawnga James tih chu Mara Bible-ah Zâmie tiin transliterate a ni a, Greek Iakōbos nen chuan a inhlat leh zual ta a ni. Chuvangin transliteration hi chu dik leh dik loh lam aimahin lettlingtuten an lehlin version leh an tawng kal dan leh hman dan te zuia an dah dan a ni ber zawk thin.
Saptawnga Isua hming Jesus tih lam dan pawh hi a Greek tawnga Isua hming Iēsous tih lam dan nen chuan inhlat tak a ni. Mahse an transliterate dan leh an lam dan kha an tih dan a ni mai a ni. Saptawnga Jesus, Mizo tawnga Isua, Mara tawnga Zisu te hian Greek Iēsous a kawk vek a, hei hi Lal Isua pawhin a hriatthiam a rinawm. Chutiang bawkin Thuthlung Hlui Pathian hming chu Yahweh tia lam chu dik ber tur anga ngaih a nih pawhin, Jehovah tih hi hman than tawh a nih avangin hman chhunzawm zel a sual lo ang. Tawng chi hrang hrangten Yahweh/Jehovah hming an transliterate chhawn dante hi Thuthlung Hluia hawrawp pali nei Pathian hming YHWH sawina a ni vek a, hei hi Pathian chuan a hrethiam ngei ang a, a hming lam sual anga a ngaih a rinawm lo. Tunlai Sap Bible hmangtute pawhin an Bible-ah chuan Jehovah tih hmuh tur awm lo mah se, hlaah erawh chuan hlim leh lawm takin Pathian chu a hming Jehovah ngeia fakin, an chawimawi thin hi maw.
- Pathian hming Jehovah hman duh lohna chhuanlamte
Tunlai English version thenkhat leh tawng dang version thenkhatte chuan hawrawp pali nei Pathian hming YHWH hi an hmang tawh lo. Jehovah tia lam chu dik loa an ngaih pawhin, a lam dan dik zawka ngaih Yahweh pawh an hmang chuang lo. Chuvangin tunlai Bible thenkhatah chuan Thuthlung Hlui Pathian chuan hming a nei lo, title chauh a nei. Pathian hming lam ngam lo Israelte zahna vang nia chhuanlam siamte an awm a, a lam dan dik tak hriat a nih loh vang a ni tite pawh an awm.
- Jehovah hmang duh lohte Pathian hming lehlin dan
Yahweh emaw, Jehovah emaw hmang duh lohte chuan Thuthlung Hluia hawrawp pali nei Pathian hming YHWH chu harawppui hlirin LALPA tiin an letling a. Chutichuan Zehovah Elohim tih chu LALPA Pathian tiin an letling a ni (Genesis 2.4, etc). Adonai Jehovah tia Adonai leh Jehovah hman kawpna hmunahte erawh chuan Lalpa LALPA tih a dik theih loh avangin, Lalpa PATHIAN tiin Jehovah chu LALPA tia dah tawh lovin PATHIAN tiin a dah leh thung a ni (Genesis 15.2,8; etc). Chutichuan Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah chu a changin LALPA a ni a, a changin PATHIAN a ni ta a ni. Mumal nei lovin a nghet lo hle.
- Hming chu lehlin chi a ni lo
Saptawng hmang ho hi kawng engkimah entawn zel tur an ni hran lo. Kristiante chuan Juda sakhua tidante tawmpui a tul lo bawk. Chumi avang chuan tunlai English Bible version tam zawk ten Pathian hming Yahweh emaw Jehovah emaw hmang lovin, LALPA, a changin PATHIAN tih hmang hlawm mahse, United Bible Society hnuaia awm ve tho Chinese, Korean, Spanish, etc leh Bible Society of India hnuaia awm Hindi, Malayalam, Tenyidyi (Angami Naga), etc Bible te chuan Pathian hming Jehovah chu lehlin lovin anmahni tawng kal dan zuiin an transliterate zawk a, an hmang hlawm a ni. Hei hian Pathian hming Jehovah chu a changin LALPA, a changin PATHIAN tiha mumal nei lo leh nghet loa Bible lehlin dan a pumpelh thei ta a ni.
Lalpa, LALPA, Pathian leh PATHIAN tihte hi hming a ni lo; title a ni. Adonai tih chu hming ni lovin title leh common noun a nih avangin lalpa/Lalpa tiha lehlin chu tih dan tur dik a ni. El leh Elohim pawh chutiang bawkin title leh common noun a nih avangin a hmanna a zirin pathian, pathiante, Pathian tiha lehlin chu tih dan tur dik a ni ve. Jehovah erawh chu hming leh personal noun a ni a, hei hi Thuthlung Hluiah chuan Pathianin “Ka hming a ni” tia a inpuana a hming a ni (Exodus 3.14-15; 6.2-3, etc). Chuvangin Thuthlung Thara Pathian Fapa hming Isua ang bawkin Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah pawh hi a nihna anga transliterate chu Bible translation kal dan tur niin a lang. Personal hming chu lehlin chi a ni lo.
Chutih rual chuan LALPA tih hman than tawhna tawngteah erawh chuan amah chauha YHWH hmanna hmunahte chuan LALPA tih hman chhunzawm a nih pawhin pawm thiam leh hriat thiam a tha ber awm e. Hawrawppui hlira LALPA tih hi Jehovah Pathian hming sawina a ni tih hrilhfiahna (footnote) dah tel erawh a pawimawh ang. Pathian hming Jehovah chu Adonai leh Elohim te nen hman kawpna hmunah te, Pathianin a hming chu Jehovah a nih thu chiang taka a inpuanna hmunah te leh Jehovah nihna sawi lanna, Jehovah Jireh etc, hmunah te erawh chuan LALPA tih ni lovin Zehovah tia dah a nih chuan, LALPA leh PATHIAN thumalte thlak kualna avanga chi-aina tur a awm tawh lo ang. Chutichuan Habakua 3.19-a Adonai Jehovah chu dik takin Lalpa Jehova tiin Mizo Bible’in a dah ang hian, hmun dangah te pawh Jehovah Elohim hmanna zawng zawng ah Jehovah Pathian tih ni sela, Adonai Jehovah hmanna zawng zawngah Lalpa Jehovah tih a nih chuan, Adonai, Jehovah/Yahweh leh Elohim thumalte hi chawhpawlh a ni tawh lo chauh ni lovin, a nihna dik tak angin thliar hran theih a ni tawh ang a, Pathian Thu lehlin rawngbawl hnaah rinawmna a tilang tel dawn a ni.
- Pathian hming Jehovah leh Pathian Fapa hming Isua inlaichinna
Thuthlung Thara mihringa rawn kal Pathian hming chu Isua (Greek Iēsoûs) a ni a, hei hi Hebrai tawngah chuan Yehoshua a ni a, a tawi zawngin Yeshua tih a ni. Yehoshua/Yeshua tih chu Jehovah chu chhandamna a ni tihna a ni. Chuvangin Thuthlung Thara Isua hming awmzia chu “Jehovah’n a chhandam” tihna a ni (Mathaia 1.21 and Luka 1.31). Hei hian Thuthlung Hluia Pathian hming Jehovah leh Thuthlung Thara Pathian Fapa hming Isua hian inlaichinna thuk tak leh nghet tak an nei tih a tilang chiang a ni. Chuvangin Lal Isuan, “Kei hi nunna chhang chu ka ni” (Johana 6.35), “Kei hi khawvêl êntu ka ni” (Johana 8.12), “Kei hi berâm kawngkhâr chu ka ni” (Johana 10.7), “Kei hi berâm vêngtu tha ka ni” (Johana 10.11), “Kei hi thawhlehna leh nunna chu ka ni” (Johana 11.25), “Kei hi kawng leh thutak leh nunna ka ni” (Johana 14.6), “Kei hi grêp hrui tak tak ka ni” (Johana 15.1) tia “Kei hi … ka ni” tih tawngkam a hman khan Juda sakhua zuitute chuan mihring Isua chu an Bible-a eh-yeh ashir eh-yeh (KEI HI AWMA KA NI) Pathianah a inchhal niin an ngai a, Jehovah Pathian hming lam mai maina (blasphemy) dan tanchhanin thiam loh an chantir a nih kha. A dik. Isua khan amah chu Thuthlung Hluia Jehovah Pathian a ni tih a nemnghet a ni.
- Pathian hming Jehovah hman pawimawhna
A chunga kan sawi tak ang khian, lalpa, Lalpa, LALPA tithe hi common noun a ni a, sakhaw dang hruaitute leh pathiante kohna atan pawh hman a ni hlawm (Lord Buddha, etc). Chuvangin AWMA Pathian Jehovah chu, Chinese, Korean, Hindi, etc te tihdan angin a hming ngeia Jehovah tia koa kan biak hi sual a ni lo chauh ni lovin, Pathian dik leh nung awm chhun a nihna kan puang tel tihna a ni a, kan Pathian lawm zawng a nih ngei a rinawm. Exodus 20.7 leh Deuteronomy 5.11-a lam mai mai loh tur Pathian hming a sawi hi Jehovah a ni. Thuthlung Thar Rom 10.13-a “Tu pawh Lalpa hming lam apiangte chu chhandamin an awm ang,” tih hi, Joela 2.32-a “Tu pawh Jehovah hming lam apiang chu chhanhim an ni ang,” tih thu sawi chhâwn a ni a, chuvangin Rom lehkhabuin Lalpa hming a sawi pawh hi Jehovah a kawk a ni. Kristiante kan Pathian chu lalpa/Lalpa/LALPA title nei satliah ni mai lovin, hming nei thlap, AWMA Pathian Jehovah a ni tih hi chian a pawimawh hle.
Pathianin a hming chu Jehovah a nih thu a puan hian awmze thuk tak a nei. Jehovah chu AWMA Pathian a ni a (Exodus 3.14-15). He hming awmziain min zirtir chu hei hi a ni: Jehova chu siam ni lo, ama awma awm, chatuana awm reng leh siamtu Pathian a nihna te; Jehovah chu a mite nena inlaichinna nei Pathian a nihna te (Pathianin a mite nena inlaichinna a sawiin a hming Jevovah hi a hmang thin, Exodus 34.6-7, etc); Jehovah chu a mite hnena awm reng Pathian a nihna te; Jehovah chu inthlak danglam ngai lo Pathian a nihna te; Jehovah chu Pathian dik leh nung awmchhun a nihna te (amah anga dik leh nung pathian dang an awm lo); Jehovah chu a mite nena thuthlung siamtu leh petu Pathian a nihna te; Jehovah chu Pathian mak, mihring finna leh thiamnain a hriatthiam vek loh leh a hriat phâk vek loh Pathian a nihna te a keng tel a ni. Chuvangin hawrawp pali nei Pathian hming YHWH hi Thuthlung Hluiin awmze nei taka a hmanna hmunahte chuan hman ve a pawimawh hle. Chutiang ni lo a LALPA tiin emaw, PATHIAN tiin emaw, title-a dah a nih vek chuan, Jehovah Pathian hming awmzia kan sawi takte khi a bo mai dawn a ni.
- Tlipna
Jehovah hi Bible-a thumal hman tam ber a ni a, YHWH hi vawi 6828 hman a ni a, Yah tiin vawi 49 lai hman a ni tih kan sawi tawh a. Hetiang khawpa hman tam hi chhan a nei ngei ang le. A miten amah chu Pathian dik leh nung awm chhun a nihna hriaa, a hming theinghilh lovin amah chauh chibai buka, a duh dan anga awma, malsawmna kan dawn min duhsak vang a ni ngei ang. Chuvangin Israelte zahna avang leh a lam dan dik ber hriat a nih loh avang mai a Bible-a awm reng Pathian hming sawi ngam loh chu Kristiante tan chuan chhuanlam a tling lo. Pathian chuan a hming Jehovah ngei lama chabai buk chu a lawm zawng a nih ngei ang (Rom 10.13). Khawvel ram hrang hranga ringtu chhiar sen lohten a hming Jehovah ngeiin Pathian chu kum tam tak auvin chibai an buk tawh a, an tawngtainate ngaithlain a chhang thin a ni.
Ni e, Pathian hming Jehovah hi Mizoram Kristiante tan a mikhual lo. Mizo Bible’in hmun 13 velah nghet takin a hmang a (Genesis 22.14; Exodus 6.3; Habakua 3.19; etc), hlaah pawh Pathian chu a hming Jehovah ngeiin fakin kan chawimawi thin a nih hi. He Pathian hming Jehovah hi kan hmanna a rei tawh a, a bo tawh lo ang. Bo ahnekin a la cham reng dawn a ni. Chuvangin Pathian dik leh nung awm chhun kan Pathian chu a hming Zehovah ngeiin au ila, i chawimawi thin ang u. Tawng chi hrang hrangten Pathian hming Zehovah hi mahni tawng kal dan theuh zuiin Bible leh hlabu-ah te i hmang chhunzawm ang u, Pathian dik leh nung awm chhun hming a ni si a.
Pathianin Mosia a bia a, a hnênah, “Kei JEHOVA ka ni. Abrahama hnênah te, Isaaka hnênah te leh Jakoba hnênah te khân Pathian Engkimtheia-in ka lo inlâr ta a, ka hming JEHOVA-in erawh chuan an hnênah ka la inhriattîr lo va. … Kei JEHOVA ka ni a, Aigupta-hote phurrit lak ata hi ka hruai chhuak ang che u a, an bâwiha in awm hi ka chhuahtîr ang che u; tin, nasa taka ngaihtuah che uin bân phar meuhvin ka tlan ang che u.” (Exodus 6.2-6)