Thuruk vawng thei lo Mizote

  • Dr. C. Lalrampana

A KAMKÊUNA

Mizo hmeichhe awm khawm tawhna hlekah chuan inhrilh ruk, mi rêl, leh incheina chungchang bak a leng meuh thin lo. Chutiang bawkin Mizo mipa awmkhawmna hlekah lah zahmawh sawi leh bialnute chanchin sawi, zu in, insual leh intihbuai chanchin bak hriattur tehchiam a awm hek lo. Inhrilh ruk uar viau etilovin thuruk zep erawh har kan ti tlang hle lawi si niin a lang.

KHAWVELA MI INTHUP THEITE
Khawvel puma mi inthup theite thlang dawn ta ila an dinhmun azir zela tehkhawng siam a ngai ang. Mahse, mimal thenkhat chu thuruk emaw, himna sang tak neia hriat an ni. Mimal thuruk nei tha tak tak thenkhatte tarlang ila:

  1. Jeff Bezos: Amazon dintu hi a mimal nunah hriat hlawh tak a ni a, social media-ah erawh inlâr tlem ber leh mipui hmaa inlan tlem ber a ni hial awm e. Amah hi a invawng up thiam êm êm a, a hausak leh neihnun dan phu lo khawpin vantlang hmaah a inpho lang khat hle a ni.
  2. David Shaw: D.E. Shaw & Co.: Shaw hi thil neih tam leh fawmkhawm tam lama hmahruaitu a ni a, mahnia fianrala awm (reclusive nature) a vawng nung reng a, media ngaihven a hlawh hauh lo bawk. Mahse, ama duhthlanna a nih avangin a awmdan chungchangah engmah sawi nawi a nei ngai lo.

FIANRIALA AWM NGAINATE
Albert Einstein Physicist leh scientist lar tak, ngaihtuahna fim tak nei duhtu, Einstein-a hian “Ngawi renga awm (monotony) leh fianrialna (solitude) hian thil siam chhuahna rilru a tichak a ni,” tiin a sawi fo thin. A theory of relativity 1921 khan Physics-ah Nobel Prize a dawng pha nghe nghe a ni. Bill Gates, Microsoft, Gates dintu zinga mi hi a fianrial nun (introverted nature) vangin hriat a hlawh hle. Mahni inthunun thei leh inveng thiam tak ni mah se, khawvela entrepreneur hlawhtling ber pawl a ni chho ta a ni. Abraham Lincoln: U.S. President 16-na, Lincoln-a’n hruaitu nihna a rawn chelh dan hi zirchiangtu leh zirtirtute chuan an zir chiang tawh a. Khawl lama muk taka ngaihtuahna seng mi (geekiness) a nihna zahawmna, leh ngawih rengna hi a hruaitu nihna tura a hlawhtlinna chhan thil langsar tak a ni an ti. Elon Musk: Mahni inhriatthiamna neia inchhal, Musk hian company hlawhtling tam tak a din tawh a, SpaceX leh Tesla-te pawh a din tawh bawk. Ngaihtuahna a sen theihna leh a ngaihtuahna thûk tak chuan hlawhtlinna ropui tak a thlen a ni.

MIMAL INVENG THATE
Vladimir Putin: Russia President hian invenhimna tha tak a nei a, chung zingah chuan bodyguard 3,000 chuang leh advanced threat detection system-te pawh a tel. Pope Francis: Khawvel puma Catholic Kohhran hotu a nih angin Late Pope Francis (88) khan Swiss Guard venhimna tha tak a nei a, mipui hmaa a inlanna karah a himna tur kawng hlir a ngaihtuah a ni awm e. Kim Jong-un: North Korea hruaitulu ber chuan security nghet tak leh rintlak tak a nei reng a ni.

KHAWVELA THURUK VAWNG THEITE
Intelligence Agency Heads: CIA emaw MI6 ang agency director-te chuan top-secret information an nei thei a, background check khauh tak tak an nei thei bawk. Sorkar official sang tak tak: Mimal cabinet minister ang chi emaw, ram venhimna chungchanga thu hriatna thuk tak leh rintlak tak tak an neih avangin chu chuan top-secret clearance an mamawhzia a tilang a ni. Special Access Program (SAP) telte: SAPS hian compartmented information a huam a, chu chuan top-secret clearances kaltlangin screening dang an nei bawk. Mimal langsar tak tak, high-level security clearance nei emaw, position sensitive tak tak nei thenkhat chu: Chelsea Manning: US Army intelligence analyst hlui, Wikileaks-a classified documents te, Jack Teixeira: Intelligence analyst hlui, special access program nena inzawm classified documents-te a ni. Aldrich Ames: CIA officer pakhat, Soviet Union leh Russia tana spied, CIA operation leh thil neih tam tak tichhe thei.

John Walker: Kum 20 dawn lai Soviet Union-a Navy thuruk hralhtu spy.

Virginia Hall: “The Limping Lady” tia hriat lar a ni a, Indopui II-na lai khan French Resistance-ah khan mi pawimawh tak a ni a, SOE nen pawh an thawk dun a ni.

Adolf Tolkachev: Soviet engineer, CIA tana spy, Soviet radar leh missile system chungchanga thu pawimawh tak tak pe thin te, Robert Hanssen: FBI agent, Soviet Union leh Russia tana spied, CIA thil neih leh hnathawh a phatsan avanga hriat hlawh tak te, Spy agency hriat tur pawimawh tak tak dangte chu: Mossad (Israel): Adolf Eichmann ang chi, high-stakes covert operations avanga hriat lar an ni.
CIA (Unit). “Thuruk vawng theitu mi hmingthang ber” an ni a, mahse mimal thenkhat chu an duhthlanna leh thuruk vawn theihna an neih avangin an hmingthang hle. Security expert leh spies: Intelligence agency-a professional-te, CIA emaw MI6 emaw ang chite chu thu pawimawh tak tak enkawl tur leh thuruk vawng reng turin an zirtir thin. Confidential Advisors: Lawyer, therapist, leh puithiamte chuan thuruk an buaipui fo va, thuruk vawng reng turin professional ethics-in a phuar fo bawk. High-security clearance: Top-secret clearance nei, sorkar official emaw contractor emawte chuan information sensitive tak tak an nei a, thuruk an neih theih beisei a ni. Mimal langsar tak tak, an duhthlanna hmanga hriat hlawh thenkhat chu: Noah Dietrich: Howard Hughes-a sumdawnna enkawltu, Hughes-a thil tih dan leh thuruk (confidential affairs) enkawltu nia hriatte an ni.

Frank Olson: CIA scientist pakhat, MKULTRA program-a thawk, a inrawlhna avanga hriat hlawh tak a ni. Hengte hi mi rintlak, thuruk vawng theitu vek an ni.

ENTHLATUTE TIHTUR
Sawrkar spy, a bik takin India rama special protection group (SPG)-a awmte chuan hna leh mawhphurhna pawimawh tak tak an nei a, chungte chu:

  1. Prime Minister venhim: SPG hian India ram Prime Minister chu India leh ram pawnah pawh venhimna tha tak a pe a, an him leh himloh a thlithlai reng a ni.
  2. Prime Minister hlui leh an chhungkaw humhalh: SPG hian Prime Minister hlui leh an chhungte a humhim bawk a, mahse chhungkaw member-te chuan he humhalhna hi tul an tih loh chuan an hnawl thei a ni.
  3. Security Arrangements: SPG personnel-te chuan state police leh intelligence agency-te nen intelligence an khawn khawm a, prime minister tan physical security arrangements an pe thin. An hnathawh tur:
    1.Threat Assessment: Hriselna atana hlauhawm thei tur hriat theihna turin hlauhawm tehna (threat assessment) neih leh intelligence khawlkhawm.
  4. Security Screenings: SPG Protectees-te hi airport leh sorkar building thenkhatah personal security screening neih loh tur a ni.
  5. Vip Lounge Access: SPG Protectees-te chuan VIP-te himna an ngaihtuah thin.
    An tihtur leh mawhphurhna zawng zawng tarlan sen a ni lo. Heng bak hi chu tarlang rih lo phawt mai ang.

ENGVANGINNGE INTELLIGENCE AGENCY AWM A NGAIH?
Sawrrkar hrang hrangte’n intelligence agency an din a, ram venhimna, invenna, leh foreign policy thil tumte thlawp thei tur thu leh hla an khawn khawm a, an hnathawhna tur an kalpui a ni. A chhan ber chu National Security hlauhawmna awm thei, firfiakte, cyber attack, emaw sipai beihna emaw ang chite chungchanga finna khawn khawm a, harsatna awm lo tur emaw, tihziaawmna tur emawa vaukhânna hmasa pe thei turin an inbatsaih thin a ni. Foreign Policy, Ram dangte thil tum leh theihna chungchang thu lakkhawm, diplomacy, sumdawnna leh invenna chungchanga thutlukna siamna hriattirte chu a thil tum a ni.
Counter intelligence: anmahni ram chhunga ramdang intelligence hnathawhte hriatchhuah leh do let a, ram thuruk leh himna humhalhte chu an thupui ber a ni..
Strategic Advantage, Hmelma aiin strategic advantage neih that a, an sipai theihna, sum leh pai dinhmun, leh politics lama an dinhmun nghet tak takte chungchanga intelligence khawlkhawm te, Crevention of Crimes, Ram himna tichhe thei thil sual, espionage, 2019 te ven leh chhui chiante chu an mamawh avangin intelligence agency leh enthlatu (spy)-te chu ruat leh din an ni thin a ni.

TAWNGTAM A THA EM?
Khawvel ram hruaitute thusawi thiam hriat lar an awm nual a, chungte chu:

  1. Emmanuel Macron (France): English tawng thiam leh Spanish tawng thiam tak, Macron hi a tawng thiamna hmanga khawvel pum huap press mite hip ber a ni.
  2. Justin Trudeau (Canada): Canada Prime Minister a nih angin Trudeau hian French tawng thiam takin a hmang thei a, chu chu a ram chhunga thiamna pawimawh tak a ni.
  3. Volodymyr Zelenskyy (Ukraine): Ukraine, Russian, leh English tawng a thiam hle a, mi chi hrang hrangte nena inbiak pawhna tha tak a neih theihnaa pholangtu a ni. – Satya Nadella (Microsoft CEO): Inbiakpawhna leh hriatzauna kawngah mi a fuih a, tawng tam aiin ngaihthlak tam zawngin meeting culture a thlak danglam a ni.
    Sundar Pichai (Google CEO): Mi khawngaihthlak leh ngaihtuahna senga hruaitu nia hriat, Pichai-a inbiakpawhna style hian midangte ngaihthlak leh hriatthiam theihna a lantir a ni.
    Simon Sinek: Hruaitu hmingthang tak leh tha tak tawngkam thiam leh mi fuihthiam tak a ni. Midang pawh Sawi tur tam tak an la awm. Mizo politician-te zingah tul lova tawng tam duah ching, mahni tawng umpha lo an awm nual. Kan CM ni tawh leh ni mek zingah Pu Zoramthanga leh Pu Lalduhawmate hi tawng tam (talkative) anga mipuiin an ngaihte chu niin a lang. CM Pute Chalchhunga, Brig. T. Sailo, Ladenga leh Lathanhawlate kha chu tul lovah an tawng tam lem lo hle. Tawng tam hi a thatna lai awm mah se, a thatlohna lai a tam zawk fo. Chuvangin, Mizote pawh hian tawng chin tawk kan hriat a hun ta hle.

A TLÂNGKAWMNA
Mizo zingah hian thil hre ber, hre hmasaber,hre bik, intihria, intiting, fing bik, thiam ber leh thiam bik nih duh hi kan tam hle. Sawrkar hmalakna, mimal chanchin, chhiatna, thatna lam emaw pawh ni se mahni thu thua intifing taka lo sawi darh, puan darh, thehdar zung zung zel mai ching kan ni a, a zahthlak mah mah a ni. Jun 8 & 9, 2025 vela Champhai lama sipai motor tam thu te, Akash Teer an bun niawma rinthu sawi leh video-te an rawn thehdarh chuai chuai a, Mizo youtuber thenkhat lahin an thehdarh mawh hek lo. India sawrkar tan hmelma lakah a him lo takzet a ni. Sipaiho chetla vel lo thehdarh chiam chiam hi Civil miin a lo tih vena tur pakhat mah a awm lo. Hei vang hian Aizawl DC pawhin June 11, 2025 khan thu a chhuah hial a. “Armed Forces of the Union of India che tla lai leh an thiltih hrang hrang thlalak leh video-te online leh social media platform hrang hrangah te thehdarh thin a nih thu dawn a ni a. Hemi chungchangah hian Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, vide Advisory No. 41015/3/2024-BC-III dated 26th of April 2025 chuan media platform, news agency-te, leh social media hmangtu zawng zawngte hnenah India ram himna kaihhnawih operation thila dan leh hrai awm sate uluk taka zawm turin thurawn leh ngenna a siam a.
Military emaw Air Force affairs of Government kaihhnawih thuruk leh official information reng reng lakkhawm, record, thehdarh emaw sawi darh hi Section 3(l)(c) of the Official Secrets Act, 1923 hnuaiah hrem theih niin, kum 14 thleng lung in tan theih a ni.” tiin. Hetiang hi a nih avangin thil intihhriata intihbengvara tawng tam chi a ni lo. Burma buaina, Manipur buaina leh Assam & Mizoram police inkar buainaah pawh khan Mizote tul lovah kan tawng tam lutuk a, thil pawi tam tak a thlen phah tawh a ni. Pakistan & India buaina karah leh China lakah pawh fimkhur a ngaih hun lai a nih tehlul nen CID, CBI, Mossad, CIA, SPG emaw inti ang hrima hahipa ram leh hnam venghimtu sipaite Chevel leh chetla lai lo thehdarh ve chiam chiam thin tute hi chhuichhuaha mana tantir hmiah hmiah zel ni se, hetiang lama kuthei lutuk leh tawng tam lutukte hi an tawmim vatin a rinawm. Chuvangin, mizote hi mahni invawnghim zo lo khawpa thuruk vawng thei lo kan nihna hi kan sim vat a hun hle. Sawrkar hian dan ang takin rorelna kalpui hmiah hmiah ngam se, kan ram India hian hnehna a chang ngei ang.

Leave a Reply

error: Content is protected !!