- Dr. J.T. Vanlalngheta; Advocate, Writer’s Lexis & Law
Kum 1966 March ni 1-ah MNF-in indepence a puang a, March 2-ah Assam Sawrkarin Mizo District (tuna ‘Mizoram’ lo ni ta) chu Ram Buaiah a puang a, hemi zawh March 3-ah sipai phur helikopter chu aizawlah a tum a.
Chutia kan ram a lo buai ta chu Remna Thu Thlun (peace accord) hmangin June ni 30, 1986 atangin tih reh a lo reh ta a ni. Remna leh muanna (Peace Accord) lo awm ta hi chhût chian poh leh a hlutna a zual thin. Keini ang rual chuan ram buai tirh kha kan hre chiang ve phak lo va, chuti chungin hriat chin leh hmuh chin kan nei ve a ni.
Zaingen khuaa kan awm laia bazar zawl tia kan sawi thin a, Zaingen tlangvalte ran ang maia khalh khawm a, rûl anga bawkvâka an vahtir, a vâk chak lo apiang tianga an vuak thin, an bawhvahnain vaivut a tih khuk luih luih rapthlakziate kha mit thlain a la hmuin a la hre reng a ni. Kan veng nulate kha hnung khirha banga an khai, an ke phahina chhuat (lei) rap pha chiah si lova an hrem te kha kan ute sawi, a taka kan hmuh ve phak loh, rapthlak tak, India ram danpui awm hnua thil theng mak tak, mihring dikna chanvo bawh chhiatna nasa tak, tun thlenga la dam kan ute kâwng tha lo benvawn neih phahna, eng mah zang na dawmna inpek awm si lo a ni a; rilru a na hle; dik tak chuan, dan mit atanga thlir chuan, tun thleng hian kha tih laia Sawrkar laipui chelhtute kha ngaih dam mai an harsa hle. Kan khaw VCP, ka pa unau (cousin); pa tha, zaidam leh pawi sawi lo, tuar chhel Pawih Suala’n a sten gun-a a kah hlum chungchang te kha chu a rapthlak lutuk a, ka ziak zui lo mai ang.
Zaingen khua chu Khawzawlah kum 1968-ah min khawm a, nu leh pa leh kan ute’n ram hnuai vat leh sâmin riah hmun an khuar a (a kum leh, 1969-ah ka nuin min boralsan a); kum a lo kal a, di in kan nei a, kum a lo kal zel a, High Sikul kan rah ve meuh chuan Khawzawlah rangva in te pawh a lo awm ve ta.
Keini chhungkua kha ka pa Havildar pension a ni a, Zaingen khuaah kha chuan harsa lutukin kan awm ngai lova sawi a ni; amaherawhchu, Zaingen khaw in zawng zawng sipaiin an hal zingah sipaiho len thinna bera ngaih kan in (ex-havildar in) kha zuah theih ngawt a ni bik lo va, bungraw chuh theih tlem tê chuhin Khawzawlah chuan khawmho chu kan insuan phei ta a a: kan hun tawn zîngah khaw khâwm a pawi ber mai; Zoram hmun tih khawtlang puan ang a chul zo ta); khaw hrang hrang; Zaingen, Tualpui, Arro, Zuchhip, Darngawn, Neihdawn lehTuisente chu a kan inkulh hrang thliah thliah a, chu kan inkulhna hmun theuh chu tun thlenga ‘Veng’ (eg. Zuchhip Veng, Arro Veng, adt) tia kan hriat takte hi a lo ni ta a ni.
Karfiu (Curfew) kha a zing hle a, naupang tan pawh ninawm tak a ni. tum khat chu karfiu laiin, Sipai Camp leh Mualvawm Field hnuai (ti mai ila, Mualvawm Field hnuai bik a ni ang chu)-a kan thangthleng kamte chu kan en lohna a rei tawh avangin Khur Chhuk (Dai Thlang) leh Kei khum ram lama a rûka ram hnuaia kal kualin kan thiante nen chuan kan thangthleng kamte chu kan en a. Kan chhuah hmain, “Tu mah bengcheng lo turin kan inhrilh lâwk vek a; mahse, a hmun kan han thlen a, sava 2/3 thang âwk (pakhat chu a lo la nung a) thiante’n an han hmuh chuan an lawm avangin an au ta chel chul a, vâk kual reng sipaiho (patrolling) chuan kan thawm an rawn hre ta. Kan thang kamna kha (kawng danga sawi chuan) tuna Lungvar Veng, Mualvawm Field chhak tlâng Chand kahna hnuai a ni a, Khualen leh Rabung kawng chhakah a nih chu. Darkar chanve vel hnuah chuan kawngpui atang chuan sipai patrolling-ho zinga Mizo tawng thiam chuan, ” Engati nge Curfiew laia rama in kal, rawn chhuk vat rawh chu, in rawn chhuk vat loh chuan kan kah chilh nghal ang che u,” tiin min rawn vau va. Chu aw chu kan hriat veleh hlauvin hmanhmawh phlêngin kawngpui lam pan chuan thiante nen chuan kan chhuk a, a then chu kawngpuiah kan zuang/tum thla bawk a. Naupang ni mah ila, Khawzawl sipaite’n kan chêt tlatna lam hawia silai an lek fur han hmuh chu rapthlâk tak a ni. Kawngpui kan thlen kim hnu chuan pakhat chuan, “Â, naupang vek an nih hi, puitling pakhat mah an awm lo, a lian ber pawh hi puitlinga ngaih theih a ni lo vang,” tiin Mizo tawngin a sawi a. Tichuan an hotu ber ni ngeia rin chuan, ” Naupang vek in ni a, tun tum chu kan ngai dam ang che u; mahse,ni dangah curfiew bawh chhiaa rama in kal kan hmuh leh che u chuan kan ngai dam tawh lo vang che u, tikhan, khawiah mah kal kual lovin, in lam panin haw nghal vang vang rawh u” a tih veleh hmanhmawh takin kan haw ta a ni. Kekawr tlawn hmâwr arh (12″ to 14″) kan hak hi chuan kan lan puitlin ve phah a. Kan zinga a pumraw lian ber khan kekawr hmawr arh hlui lam ka ha a, min han en deuh vat vat a, min man bîk ta lo; ka him tel chu ka lawm hle a ni. Min man ta se chu, (a hnua) kan vêng pa nungchang tha, nupui leh fate hmangaih tak leh khawtlanga tlawm ngai Pu Zapa an man a, a khampheia an rawn chhuah ang din hmunah khan ka ding ve thei reng a lo ni.
Ram buai lai khan tawn hriat dang pawh kan nei ve nual nain thu ziah a thui lutuk loh nan duh tawk rih ila, kan dam chuan, nakkum lamah kan chhunzawm leh dawn nia. Remna Ni champha June ni 30 a lo thlen apiang hian ‘Remna leh Muanna’ hlutzia thinlungah a lo thar leh thin. Ram buai hre pha chuan khatianga hun hrehawm leh rapthlak, buaina ang kha kan duh tawh lo. Ram a buaia, dan zawng zawng Army kuta a awm tawh chuan, mihring dikna chanvo humhalhna dan leh hrai chi hrang hrang (humanitarian law, protection under International laws & national laws, adt) hian awmzia a nei hlei thei thin lo. Chu vang chuan, Danpui (the Constititional Law of India) hnuaia remna hnuaiah inrem tak leh inhmangaih tawnna nen hma lam panin khawsa ho dial dial ila, remna ti chhe zawnga khawsa (social deviants) reng reng chu dim dawihna nei lovin “Dan Ro relna (Rule of Law) hmanga hmet mit zelin hmachhawn ila, tichuan, Zofate’n ral tiang kan kai ve dawn zuk nia.
Remna Ni hman nuam vek u le.